Fading - laatste tickets

Sinds de 4e eeuw kondigt het officie van de completen het einde van de dag aan en luidt het de duistere nacht in. Veel van de muziek die we brengen, is door dit oude officie geïnspireerd en roept een contemplatieve sfeer op. Renaissancepolyfonie met verrassende harmonische verschuivingen en een expressieve woordschildering staat zij aan zij met hedendaagse bespiegelingen van onder meer Veljo Tormis, Jonathan Seers en Alison Willis.

 

De vroegste, ons bekende zettingen van Te lucis ante terminum, een oude hymne uit de completen, zijn gregoriaanse versies in katholieke liturgische boeken uit het midden van de 16e eeuw. In deze intieme zetting van Thomas Tallis (1505-1585), afkomstig uit zijn Cantiones sacrae (1575), omlijsten twee gregoriaanse verzen een eenvoudig vijfstemmig middendeel waarin de hoogste stem de melodie zingt. Tallis’ vakmanschap vind je terug in de lagere stemmen, die op subtiele wijze de nuances van de tekst vertolken.

 

De ‘recusant’* William Byrd (1539/40-1623) verklankte in tal van zijn composities de benarde situatie van katholieken in Engeland, maar dankzij de gunst van de koning kon hij ontsnappen aan bestraffing voor zijn geloofsovertuiging. Hij schreef enkele van de meest tijdloze, krachtige muziekwerken uit zijn tijd. Miserere mihi, Domine is een technisch meesterwerk:  Byrd ontwikkelt  stap voor stap een dubbelcanon op een fragment van de gregoriaanse melodie; wanneer de bas als laatste zijn intrede doet, vervolledigt Byrd de gregoriaanse melodie die kort te horen was in de hoogste stem.

 

Jonathan Seers (°1954) studeerde nog aan het St John’s College in Cambridge toen hij Look down, O Lord schreef op een tekst uit de completen. Nadat in het begin motieven trapsgewijs verschijnen en het harmonische veld bepalen, verenigen de stemmen zich op het woord ‘illuminate’. Dan zingen de lagere stemmen twee stijgende melodieën, wat leidt tot koperachtige akkoorden op de woorden ‘brightness’ en ‘banish’. Op het einde van het werk verdelen de stemmen zich in twee groepen en verdwijnt de muziek in de nacht. 

 

Nicolas Gombert (ca. 1495 - ca. 1560) was een van de laatste vertegenwoordigers van de Franco-Vlaamse School. Hij staat bekend voor zijn dichte, complexe polyfonie. In het zesstemmige motet Media vita is elke frase uitgewerkt in trage, imitatieve passages. Op de woorden ‘Sancte Deus’ en ‘Sancte fortis’ smeekt Gombert om Gods hulp. Hij gebruikt hiervoor dissonanten, iets wat hij vaak doet om emotionele effecten te creëren.

 

De heilige Hildegard von Bingen (1098-1179) was een 12e-eeuwse religieuze figuur die talrijke devotionele muziekwerken componeerde. O Ecclesia viert de heilige Ursula, een martelares en aanvoerster van vroege christenen. In het openingsdeel staat echter niet Ursula zelf op de voorgrond, maar bezingt Hildegard het kerkelijke visionaire geloof in Christus, waartoe Ursula geroepen was.

 

Phos hilaron (Grieks voor ‘Verheugend licht’) behoort tot de vroegste, ons bekende christelijke hymnen. Ze dateert ten minste uit de 4e eeuw vermits men haar terugvindt in de Apostolische Constituties – een bundeling van voorschriften uit het Syrische gebied in de jaren 370. In de hymne worden traditioneel kaarsen aangestoken en wordt de zonsondergang aanschouwd. De zetting van Owain Park (°1993) uit 2017, die een sololijn laat horen, begeleid door zachtjes gezongen akkoorden, roept zowel het letterlijke als het geestelijke contrast tussen duisternis en verlichting op.

 

The Wind's Warning van Alison Willis (1971) was het winnende werk in de categorie ‘21 jaar en ouder’ van de tweede compositiewedstrijd van The Gesualdo Six. Willis koos voor The Wind, waarschijnlijk het laatste gedicht van Ivor Gurney. Het is een sombere bespiegeling over het verglijden van de tijd en gemiste kansen. Tegen een achtergrond van vocalisaties die het geluid van de wind evoceren, weerklinken zachte, dissonante clusters.

 

Door In jejunio et fletu op de oorspronkelijke (lage) toonhoogte te zingen, verkennen de zangers de uiterste grenzen van de vocale mogelijkheden. Hierdoor kunnen ze op een levendigere wijze de angst weergeven, die in deze tekst voor de Vasten vervat zit. Merk op hoe Thomas Tallis vocaal bereik en textuur in zijn voordeel gebruikt door te vertrekken van een laag klinkende homofonie op de woorden ‘inter vestibulum et altare’ (‘tussen het portaal en het altaar’) om de muziek op te bouwen tot een hoge Bes op ‘Parce populo tuo’ (‘Spaar uw volk’), waar hij in een uitgebreide passage de woorden wanhopig herhaalt. 

 

Absalon fili mi werd aanvankelijk toegeschreven aan Josquin Desprez, maar nu zijn musicologen het erover eens dat het werk van de hand is van Pierre de La Rue (ca. 1450/60-1518), een gevierde componist aan het Franse hof. 

Het onderwerp van dit stuk, een klaaglied van Koning David voor zijn gestorven zoon, zou later terugkeren in muziek van Gombert, Tomkins en Weelkes. Deze vroege, verbazingwekkende zetting door Pierre de La Rue werd in extreem lage sleutels afgedrukt; wij voeren haar dan ook uit in die originele toonaard.

 

Luca Marenzio (1553-1599) schreef drieëntwintig boeken met madrigalen. Zijn zetting van Potrò viver io più se senza luce uit 1581 is een uitstekend voorbeeld van zijn stijl. Deze tekst centraliseert de vraag of een leven zonder ‘licht’ betekenis heeft, wat misschien verwijst naar het feit dat de geliefde van de hoofdfiguur gestorven is. Hij verlangt nu naar de dood en wil bij God zijn, ‘het ware licht’. Marenzio benadrukt de expressieve details van de tekst door middel van verrassende chromatische wendingen, die ingebed zijn in een dicht netwerk van motieven.

 

Giovanni Pierluigi da Palestrina (ca. 1525-1594) is het meest bekend als hervormingscomponist van het Concilie van Trente, maar behalve religieuze muziek schreef hij ook profane madrigalen. Hij is vindingrijk in het belichten van de belangrijkste woorden en hun betekenis. Io son ferito, ahi lasso verscheen in 1561 en benadrukt de onzichtbare pijn als gevolg van een blijkbaar onbeantwoorde liefde. Dit madrigaal inspireerde Orlandus Lassus voor zijn Missa ‘Io son ferito, ahi lasso’.

 

Veljo Tormis (1930-2017) was zijn hele leven lang een pleitbezorger van de folktraditie van zijn land, zoals we kunnen vaststellen in zijn Four Estonian Lullabies, een voor een onversierde zettingen van traditionele melodieën. Marjal aega magada (‘Het is tijd voor de kleine bes om te slapen’) klinkt als een klaagzang, met telkens de nadruk op de tweede tel van de maat, zodat de muziek nooit echt tot rust komt.

 

O Little Rose, O Dark Rose van de Canadese componiste Gerda Blok-Wilson (°1955) verklankt een gedicht van Charles Roberts, eveneens een Canadees. De woorden drukken een wederzijdse liefde uit die niet leefbaar is: de een is vrijgevochten en herinnert aan Carmen, de ander is afkomstig van ‘de andere kant van de wereld’ en verlangt ernaar bij zijn ‘kleine roos’ te zijn.

 

Present Yourselves van James O’Donnell (°1961), ook bekend onder de titel ‘Introitus’, nodigt de luisteraar uit om deel te nemen aan het openingsthema door de tekst te herhalen. Het middendeel versnelt, kronkelt harmonisch omhoog om een hoogtepunt te bereiken op het woord ‘hope’. Op het einde komt de inleidende muziek terug als om een herinnering weer boven te halen. Het klinkt als een mijmerend en biddend slot.

 

De eerste versie van Abendlied dateert uit 1855, toen Josef Rheinberger (1829-1901) net vijftien jaar oud was. Negen jaar later herwerkte hij het motet door de stemvoering te verbeteren en enkele aanwijzingen voor de uitvoering te veranderen. Het is wellicht zijn beroemdste koorwerk, dat herinnert aan de grote sacrale muziek uit de renaissance.

 

Owain Park

Tekst over Io son ferito, ahi lasso door Luc Vermeulen

 

* Een Engelse rooms-katholiek uit de periode 1570-1791 die weigerde om de diensten bij te wonen van de Church of England en daardoor een strafbaar feit pleegde.

The Gesualdo Six

The Gesualdo Six is een vocaal ensemble dat bestaat uit enkele van de beste jonge ensemblezangers van het Verenigd Koninkrijk. De in 2014 opgerichte groep onder leiding van Owain Park brengt in zijn programma's graag renaissancepolyfonie en werken van moderne en hedendaagse componisten samen. In 2016 organiseerde het ensemble zijn eerste compositieconcours, gevolgd door een tweede editie in 2019. Sinds 2018 heeft het ensemble al vijf albums uitgebracht, waarvan het derde, Fading, door het Australische tijdschrift Limelight werd uitgeroepen tot Vocal and Choral Recording of the Year 2020.

 

Owain Park

De in Bristol geboren Owain Park leerde het vak als koorzanger aan de St Mary Redcliffe Church. Hij is zanger, componist, organist en leider van het vocaal ensemble The Gesualdo Six. Hij studeerde als Senior Organ Scholar aan Wells Cathedral en aan het Trinity College in Cambridge (compositie). Zijn werken worden onder meer vertolkt door de Tallis Scholars en het Aurora Orchestra. Hij werkt regelmatig samen met de ensembles The Sixteen en Polyphony en was ook dirigent van de BBC Singers, de Academy of Ancient Music, Cappella Cracoviensis en het Cambridge Chorale.

Te lucis ante terminum   

Music by Thomas Tallis

Te lucis ante terminum,

Rerum Creator, poscimus,

Ut pro tua clementia, 

Sis praesul et custodia. 

 

Procul recedant somnia, 

Et noctium phantasmata: 

Hostemque nostrum comprime, 

Ne polluantur corpora. 

 

Praesta, Pater piissime, 

Patrique compar Unice, 

Cum Spiritu Paraclito, 

Regnans per omne saeculum. 

Amen.

 

[NL]

Wij bidden U, voor het einde van de dag,

o Schepper van de wereld,

of U met uw gebruikelijke verdraagzaamheid,

onze beschermer en bewaker wilt zijn.

 

Mogen de dromen en spoken

van de nacht zich terugtrekken;

hou onze vijanden onder controle

opdat onze lichamen niet worden vervuild.

 

Verleen dit allerheiligste Vader

en u die gelijk is met de Vader,

die met de Geest onze pleitbezorger

Regeert door alle eeuwen.

Amen.

 

 

Miserere mihi Domine  

Music by William Byrd

Miserere mihi Domine, 

et exaudi orationem meam.

[NL]

Wees mij genadig, o God,

En verhoor mijn gebed.

 

Look down, o lord

Music by Jonathan Seers

Look down, O Lord, from thy heavenly throne,

illuminate the darkness of this night

with thy perpetual brightness

and from the sons of light banish the deeds of darkness;

through Jesus Christ our Lord.

Amen.

 

[NL]

Kijk neer, o Heer, vanaf Uw hemelse troon,

verlicht de duisternis van deze nacht

met Uw eeuwige schittering

en verdrijf de daden van het duister uit de zonen van het licht;

door Jezus Christus onze Heer.

Amen.

 

 

Media vita

Music by Nicholas Gombert

Media vita in morte sumus

Quem quaerimus adjutorem nisi te, Domine? 

Qui pro peccatis nostris juste irasceris 

Sancte Deus, Sancte fortis, 

Sancte et misericors Salvator, 

Amaræ morti ne tradas nos.

 

[NL]

Midden in het leven zijn wij door de dood omvangen. 

Wie is daar die hulp ons biedt, dat wij troost erlangen? 

Hoezeer doet ons de zonde leed,

die Gods toorn ontbranden deed. 

Heilige Here God, heilige, sterke God,

heilige barmhartige Heiland, 

laat ons niet verzinken in de bittere nood des doods!

 

 

O Ecclesia

Music by Hildegard von Bingen

O Ecclesia,

oculi tui similes saphiro sunt,

et aures tue monti Bethel,

et nasus tuus est

sicut mons mirre et thuris,

et os tuum quasi sonus

aquarum multarum.

 

[NL]

Vertaling door Anton Hendriks, Ben Terstegge & Hanneke Pot

O Kerk,

Je ogen zijn als saffieren

En je oren als de bergen van Bethel,

En je neus 

Als een berg van mirre en wierook,

En je mond als het alsmaar

Ruisen van water.

 

 

Phos hilaron

Music by Owain Park

Hail, gladdening Light, 

of his pure glory poured

who is the immortal Father, 

heavenly, blest,

holiest of holies, 

Jesus Christ our Lord.

Now we are come to the sun's hour of rest,

the lights of evening round us shine,

we hymn the Father, Son, and Holy Spirit divine.

Worthiest art thou at all times to be sung

with undefiled tongue,

Son of our God, giver of life, alone:

therefore in all the world thy glories, Lord, they own.

 

[NL]

Vriendelijk Licht 

Van de heilige Glorie

Van de onsterfelijke Vader, 

Van de hemelse, de heilige, :

De zalige: 

Jezus Christus.

De zon gaat dalen en wij schouwen 't avondlicht; 

Wij zingen Vader, Zoon 

En Geest het heilig loflied toe: 

Eer zij God!

Te allen tijde prijzen wij met heil'gen stem 

U, Zoon van God, die alles 't leven geeft 

En zingen doet: lof en dank!

 

 

The Wind’s Warning   

Music by Alison Willis

All night the fierce wind blew – 

All night I knew 

Time, like a dark wind, blowing 

All days, all lives, all memories 

Down empty endless skies –

A blind wind, strowing 

Bright leaves of life's torn tree 

through blank eternity: 

Dreadfully swift, Time blew. 

All night I knew 

the outrush of its going. 

 

At dawn a thin rain wept. 

Worn out, I slept 

And woke to a fair morning. 

My days were amply long, and I content 

In their accomplishment – 

Lost the wind's warning.

 

[NL]

De hele nacht waaide de woeste wind – 

De hele nacht hoorde ik 

De Tijd, zoals een donkere wind blaast hij 

Alle dagen, alle levens, alle herinneringen 

Weg, naar lege, eindeloze luchten –

Een blinde wind, die 

Kleurrijke bladeren van de gevelde levensboom 

Rondstrooit door de lege eeuwigheid: 

Gruwelijk vlug blies de Tijd. 

De hele nacht hoorde ik 

Hoe hij tekeerging en alles meesleurde. 

 

Tegen de ochtend huilde een fijne regen. 

Uitgeput viel ik in slaap 

En ik werd wakker op een heldere ochtend. 

Mijn dagen waren overvloedig en lang,
En ik tevreden 

Dat zij dat waren – 

De waarschuwing van de wind vergeten.

 

 

In jejunio et fletu

Music by Thomas Tallis

In jejunio et fletu orabant sacerdotes:
Parce, Domine, parce populo tuo,

et ne des hereditatem tuam in perditionem.
Inter vestibulum et altare 

plorabant sacerdotes, dicentes: 

Parce populo tuo.

 

[NL]

Tijdens het vasten zullen de priesters in dit tranendal bidden en zeggen: 

Spaar, o Heer, spaar uw volk, 

En leid Uw erfenis niet naar de verdoemenis.

Tussen het voorportaal en het altaar zullen de priesters huilen en zeggen:

Spaar, o Heer, spaar uw volk.

 

Absalon, fili mi

Music by Pierre de la Rue  

Absalon, fili mi,

Quis det ut moriar pro te,

Fili mi Absalon?

Non vivam ultra,

Sed descendam 

in infernum plorans.

 

[NL]

Absalom mijn zoon,

Was ik maar in jouw plaats gestorven, Absalom!

Ik zal niet meer leven,

Maar afdalen naar het dodenrijk, huilend.

 

 

Potrò viver io più se senza luce   

Music by Luca Marenzio

Potrò viver io più se senza luce

Rimasto son e se altrove riluce

Del mio bel sol la sua lucente luce?

Ahi, non fia ver, ma copri d'ogni intorno 

Oscure nubbi il giorno

E a me la luce cara di questa vita sia per sempre amara, 

Finche d'un giorno più serena luce

Non meni a gli occhi miei la vera luce.

 

[NL]

Zal ik nog kunnen leven als ik achterblijf

Zonder licht en als dat schitterende licht 

Van mijn mooie zon elders straalt?

Ach, was het maar niet zo!

Vanaf nu zullen duistere wolken elke dag overschaduwen

En het door mij in dit leven zo beminde licht

Zal altijd bitter blijven,

Tot op een dag het helderste licht 

Mijn ogen het echte Licht zal laten zien.

 

Io son ferito, ahi lasso   

Music by Giovanni Pierluigi da Palestrina

Io son ferito, ahi lasso
e chi mi diede accusar pur vorrei, ma non ho prova, 

che senz’indici al mal non si da fede,
ne getta sangue la mia piaga nova. 

Io spasm'e moro, il colpo non si vede, 

la mia nemic’armata non si trova,
che fia tornar a lei crudel partita,
che sol m’habbi’a sanar chi m'ha ferito.

 

[NL]

Arme ik, ik ben gewond! En ik zou haar de schuld willen geven, 

Zij die mij pijn heeft gedaan, 

Maar ik heb geen enkel bewijs;

Als er geen sporen zijn, zal niemand geloven dat ik gewond ben

En mijn verse wond bloedt niet. 

Ik lijd en ik doof uit, maar niemand ziet de klap die mij is toegebracht. 

Mijn vijandin is al opnieuw gewapend. 

Het zou wreed zijn naar haar te moeten terugkeren,

Wreed, want zij die mij heeft verwond, is de enige die mij kan genezen.

 

Marjal aega magada   

Music by Veljo Tormis

Maka, maka, marjaken, 

uinu, uinu, ul’liken! 

Marjal aigu magada, 

ul’lil aigu uinuda

 

Kunas sii kud’u kodo tulõ, 

kunas sii tibu tüühle lät, 

kunas sii mari magama jääs, 

kunas sii ul’li uinus jo?
 

[NL]

Slaap, slaap zacht, kleine bes,

Dommel in, dommel weg, liefje!

Het is slapenstijd voor de kleine bes,

Tijd voor mijn liefje om in te dommelen.

 

Wanneer zal de haan thuiskomen, 

Wanneer zal de kip aan het werk gaan,

Wanneer zal de kleine bes slapen gaan,

Wanneer zal mijn liefje indommelen?

 

 

O Little Rose, O Dark Rose

Music by Gerda Blok-Wilson

O little rose, O dark rose,

With smouldering petals curled,

I am the wind that comes for you

From the other side of the world.

 

O little rose, O dark rose,

With the hushed and golden heart,

I am your bee with burdened wings,

Too laden to depart.

 

O little rose, O dark rose,

Your soul a seed of fire,

I am the dew that dies in you,

In the flame of your desire.

 

O little rose, O dark rose,

The madness of your breath!

I am the moth to drain your sweet,

Even though the dregs be death.

 

O little rose, O dark rose,

When the garden day is done

I am the dusk that broods o’er you

Until the morrow's sun.

 

[NL]

O kleine roos, o donkere roos,

De geurige bloemblaadjes opgekruld,

Ik ben de wind die naar je toe komt

Vanaf de andere kant van de wereld.

 

O kleine roos, o donkere roos,

Met je stille, gouden hart,

Ik ben je bij met zware vleugels,

Te zwaar om te vertrekken.

 

O kleine roos, o donkere roos,

Je ziel een kiem van vuur,

Ik ben de dauw die in jou sterft,

In de vlam van jouw verlangen.

 

O kleine roos, o donkere roos,

De verrukking van jouw adem!

Ik ben de mot die je zoetheid wil drinken,

Ook al wacht me op de bodem de dood.

 

O kleine roos, o donkere roos,

Wanneer de dag in de tuin is afgelopen

Ben ik de duisternis die over jou zweeft

Tot de zon morgen verrijst.

 

 

Present Yourselves

Music by James O’Donnell

Present yourselves as a living sacrifice, 

holy and acceptable to God.

Hold fast to what is good; 

be fervent in spirit;

rejoice in hope. 

Consider what is noble 

in the sight of God.

 

[NL]

Geef jezelf als een levend offer, 

Heilig en zoals God het graag wil.

Houd vast aan het goede; 

Wees vurig van geest;

Verblijd u in de hoop. 

Streef naar wat nobel is 

in de ogen van God.

 

 

Abendlied   

Music by Josef Rheinberger

Bleib bei uns, 

denn es will Abend werden, 

und der Tag hat sich geneiget.

 

[NL]

Blijf met ons;

Want het is bij den avond,

En de dag is gedaald.