B'Rock & Muziektheater Transparant

Bespiegelingen van het lijden door de eeuwen heen

– het muzikale repertoire toegelicht door dirigent Andreas Küppers

Passio beslaat een breed muzikaal bereik, van vroeger tot nu. Het thema ‘lijden’ wordt in de westerse wereld al bijna tweeduizend jaar geassocieerd met de passie van Jezus Christus. Jezus leed en stierf voor de zonde van de wereld is de oorspronkelijke titel van Barthold Heinrich Brockes belangrijke passie-libretto aan het begin van de 18e eeuw. Maar het lijden van de Zoon van God omvat altijd het lijden van God zelf, van de mens, inderdaad van de hele schepping. Met al onze wanhoop, angst en machteloosheid worden we opgenomen in de meedogende, maar ook liefdevolle context van dit eeuwige verhaal.

Aan het begin horen we in … Miserere … van Louis Andriessen (1939-2021) de tijdloosheid van dit onderwerp. Andriessens compositie is onder meer geïnspireerd op het gelijknamige wereldberoemde werk van Gregorio Allegri (1582-1652), dat lange tijd exclusief in de Sixtijnse Kapel werd uitgevoerd. Zoals de ontdekking van magische toonreeksen in de roman Melodieën van Helmut Krausser, brengt Andriessens … Miserere … de afmetingen van het lijden in kaart, het verlangen naar verlossing, een pleidooi voor genade. 

Andriessen kiest niet voor de makkelijke weg; de muziek biedt dan ook geen lichte troost. Voordat het werk eindigt in het langzame, mysterieuze, verlossende 'Tempo di Sarabande', is men als het ware door een lange donkere nacht gegaan, vol wanhoop en strijd. De beginnende zuchtende figuren worden gevolgd door akkoordlagen die van kleur veranderen voordat de tonen van elkaar afdrijven en de klankpatronen vervagen. Na een uitdagend unisono-koraal in een aanhoudende regressie, begint een vasthoudend, permanent herhalingsmotief - zoals in een gebedsmolen. Daarna betreden wilde, compromisloze, galopperende ritmes het toneel, als apocalyptische ruiters. Een eenzame stem haalt nog één keer adem en leidt ons vervolgens richting het laatste deel.
 

Alessandro Scarlatti's (1660-1725) Responsori per la Settimana Santa volgen een vaste canon van Bijbelteksten, bestemd voor specifieke dagen in de Heilige Week. Een responsorium is een muziekvorm waarbij een voorzanger en een koor elkaar afwisselen. 

- Tristis est Anima mea was bedoeld voor Witte Donderdag. Het toonzet de woorden van Jezus in de tuin van Gethsemane: “Mijn ziel is droevig tot de dood; blijf hier en kijk met mij mee.” (Mattheus 26:38). 

- Omnes amici mei was bedoeld voor Goede Vrijdag. Dit responsorium is gebaseerd op twee passages uit Job 19: “Al mijn vrienden hebben me verlaten.”

- Plange quasi virgo maakt deel uit van de liturgie op de Heilige Zaterdag. Hier wordt verwezen naar Joël 1 en 2: “Treur als een maagd, mijn volk, weent, u herders, wentel u in as.” In een deels homofone, deels polyfone beweging slaagt Scarlatti erin sensualiteit mee te geven, een intense weergave van het verdriet dat ons in zijn ernstige schoonheid bevangt.

De Johannespassie van Alessandro Scarlatti is mogelijk in Rome ontstaan tussen 1703 en 1707. In deze zogenaamde 'responsoriale passie' wordt de Bijbelse tekst gereciteerd door een 'testo' (getuige). Alleen de Turbae-koren worden door verschillende stemmen gezongen. Niet het theatrale gebaar of contemplatief subjectivisme, maar alleen het woord, het verhaal van de passie van Christus, staat bij Scarlatti op de voorgrond. Vanuit al deze beperkingen en het gebruik van bijna neutrale compositiemodellen, volgt Scarlatti de actie nauwgezet. Hij nodigt de luisteraar uit in een muzikaal universum van vele subtiliteiten en schoonheden in de zogenoemde 'stile recitativo', vergelijkbaar met de werkwijze van Claudio Monteverdi. Meestal beperkt tot enkel stem en begeleiding, gebruikt de componist vele harmonieuze, ritmische, vocaal-technische mogelijkheden om de voortgang van het verhaal en speciale situaties direct weer te geven. Een soort zuiverende ascese, gericht op het echt belangrijke. Kan een teveel aan sensualiteit, schoonheid en overvloed immers ook niet de essentie verdoezelen?

Ten slotte klinkt Da pacem Domine van Arvo Pärt (1935), in opdracht van Jordi Savall, onder de indruk van de terroristische aanslagen in Madrid op 11 maart 2004. Een meditatief gebed op het ritme van de adem, helemaal alleen, verenigd met onze naasten, kijkend naar God. Nog geen antwoord, maar niet zonder hoop. 

Lijden mag geen koopwaar worden

– Een interview met PASSIO-regisseur Luigi De Angelis door Mien Bogaert

Je bent een van de huisartiesten van Muziektheater Transparant. Hoe ben je met hen in aanraking gekomen?

Luigi De Angelis: Ik ben in België geboren uit een Italiaanse vader en een Belgische moeder. Vrij snel verhuisden we echter naar Italië, waar ik studeerde en later mijn eigen theatergezelschap (Fanny & Alexander) oprichtte. Met dat gezelschap speelde ik ook een paar keer in België en zo werd ik door Muziektheater Transparant opgemerkt. Een aantal jaar lang heb ik hun jongerenopera geregisseerd. Die producties maakten de weg vrij om in België ook andere zaken te gaan ensceneren. Op Klarafestival 2017 (in Concertgebouw Brugge en in deSingel) bracht ik bijvoorbeeld een muziektheatervoorstelling rond de persoonlijkheid van de Russische impresario Sergej Djagilev. Vandaag leef ik half in Brussel en half in Bologna. Ik hou enorm van België omdat men hier de kunstenaar echt centraal durft te zetten. Daarnaast hebben Belgische schilders zoals Magritte, Delvaux en Ensor, maar ook Bruegel en Bosch mijn werk diepgaand beïnvloed.

Een visuele laag toevoegen aan Scarlatti’s Johannespassie lijkt me geen gemakkelijke opgave. Wat is jouw insteek?

LDA: Voor ik toezegde, heb ik de muziek eerst intensief beluisterd. Een werk waarmee ik geen emotionele verbinding heb, kan ik niet ensceneren. Scarlatti’s Johannespassie heeft me echter onmiddellijk kunnen verleiden. Samen met Tobias Kokkelmans, de dramaturg van deze productie, heb ik me vervolgens de vraag gesteld hoe we voor het symbolische lijden in het passieverhaal een hedendaagse vertaling konden vinden. Het boek Ik zie Satan vallen als een bliksem van de Franse schrijver René Girard heeft ons daarbij enorm geholpen. Satan is diegene die een gemeenschap in de chaos stort. Om de orde te herstellen, heeft men nood aan een zondebok. Op een bepaald moment is iedereen tegen Christus, zelfs zijn eigen leerlingen. De twijfel die zij voelen, wordt veroorzaakt door de duivel. Spreken over Satan en de duivel, getuigt van een katholiek perspectief, maar wat mij vooral interesseert, is het antropologische aspect van een samenleving die nood heeft aan een zondebok. Vandaag kan dat een vluchteling, een bedelaar of nog iemand anders zijn. Steeds weer gaat het echter over iemand die we in het centrum van onze belangstelling plaatsen en vervolgens offeren. René Girard beklemtoont dat politieke autoriteiten chaos nodig hebben om daarna zelf de orde te kunnen herstellen. Wat mij anderzijds nog fascineert, is de cultus van het lijden. Passiemuziek is waanzinnig mooi, maar in concerten lopen we vaak het risico, na allemaal samen te hebben geweend, nadien de zaal te verlaten zonder onszelf de wezenlijke vragen te stellen. Met mijn visuele laag wil ik het publiek aanmoedigen om opnieuw die vragen te stellen. Waarom is het lijden zo’n gewild onderwerp in de kunsten? Zijn we slechts consumenten van andermans pijn of is er werkelijk ruimte voor mededogen? Het lijden mag immers geen koopwaar worden ...

Hoe vertaal je dat concreet op het podium?

LDA: Voor elk van de 14 kruiswegstaties (etappes in de lijdensweg van Christus) zijn we op zoek gegaan naar een hedendaags equivalent, dat we op video vastlegden. De video’s zijn echter geen televisie- of filmscènes, maar eerder geanimeerde schilderijen. Zij zijn erg beïnvloed door de beeldtraditie rond het passieverhaal en zitten vol referenties. De videoschilderijen worden gepresenteerd op 14 schermen die opgesteld staan rondom het publiek. Zo krijgen we 14 portretten van mensen die lijden. Gezichten, maar ook lichamen. Het publiek is vrij om zelf verbindingen te leggen tussen enerzijds die eigentijdse videobeelden en anderzijds het offer van Christus, het offer van Dionysos, het Griekse ‘sparagmos’, het in stukken scheuren van levende wezens, het doden van de sjamaan als heilmiddel voor de gemeenschap ... Belangrijk is dat de videoschilderijen het publiek echt omringen. We wijken af van het centraal perspectief, ten voordele van een meer orthodoxe benadering. Het beeld komt niet naar jou toe, maar jij moet naar het beeld toe gaan.

De muziek wordt uitgevoerd door B’Rock Orchestra & Choir onder leiding van Andreas Küppers, met Benno Schachtner als solist. Zullen deze muzikanten ook scènisch ageren?

LDA: Benno Schachtner, de contratenor, fungeert als een soort voorganger in het ritueel. Het is zijn opgave om de videoschilderijen aan het publiek te presenteren. Ik werk echter ook met de andere muzikanten: het koor en het orkest. In een ritueel moet immers elkeen empathisch zijn met datgene wat rondom hem of haar gebeurd. Ik zal me zowel met hun gezichtsexpressie als met hun lichaamsexpressie bezighouden. Als de muzikanten in staat zijn om de correcte emotie uit te drukken, dan is er onmiddellijk een zeer sterke verbinding met het publiek. Dat stimuleert de spiegelneuronen. Het hele idee van theater is eigenlijk gebaseerd op het concept van spiegelneuronen.

Alhoewel we vandaag in een uitzonderlijk seculiere tijd leven, vieren passiecomposities hoogtij. Hoe verklaar je dat?

LDA: Ik ben opgegroeid in een zeer atheïstische familie en heb bijvoorbeeld Michelle Onfrays Traité d’athéologie graag gelezen. Daarnaast word ik echter geboeid door hoe religieuze kunst er in het verleden in slaagde om met mensen te communiceren. De prachtige kerken in Italië, de schilderijen en sculpturen die je er vindt, spreken een klare taal. Voor Bruegel was het normaal om een scène uit het evangelie in te passen in een eigentijds tafereel: de Heilige Familie bijvoorbeeld, die zich, niet groter dan een stipje, doorheen een enorm sneeuwlandschap haast. Religie ga ikzelf eerder op een antropologische manier benaderen – en daarbij zijn de theorieën van René Girard zeer nuttig. Symbolisch geïnterpreteerd, hebben de evangeliën ons zeer veel te vertellen ...

Strookt dat wat met de wijze waarop Pier Paolo Pasolini in zijn films omging met religie? Hij is een belangrijke inspiratiebron voor jou ...

LDA: Inderdaad. Pasolini slaagde er op briljante wijze in om de problemen waar de Italiaanse samenleving zich in de jaren ’60 en ’70 mee geconfronteerd zag, naadloos te verbinden met het oude passieverhaal. In de kortfilm La ricotta bijvoorbeeld werkt een regisseur (gespeeld door Orson Welles) aan een verfilming van het Evangelie volgens Mattheus. De figurant die de ‘goede misdadiger’ speelt, die rechts van Jezus wordt gekruisigd, is in het echte leven een arme man die op alle mogelijke manieren tussen de scènes door aan eten probeert te geraken. Door de hond van de steractrice die de maagd Maria speelt te verkopen kan hij zich een enorme hoeveelheid ricotta aanschaffen. Na het stiekem verorberen van de ricotta moet hij echter weer aan het werk. Hangend aan het kruis tijdens een receptie die de film moet promoten, wordt de combinatie van het vele eten en de warmte deze arme figurant fataal. Pasolini vertelt met deze film dat Christus’ passie een verhaal is dat ook vandaag nog kan plaatsvinden. Onafhankelijk van de vraag of we man, vrouw of transgender zijn, schuilt Christus – en daarmee ook zijn lijden – in elkeen van ons.

Luigi De Angelis, geboren in Brussel in 1974, is regisseur, decor- en lichtontwerper en muzikant. Als kind verhuisde hij met zijn ouders naar Italië, waar hij in 1992 het gezelschap Fanny & Alexander oprichtte. Voor zijn werk en projecten laat hij zich altijd inspireren door de interactie tussen muziek, geluidsruimte en scenische ruimte uit de beeldende kunsten en het hedendaagse muziekrepertoire.

Andreas Küppers werkte jarenlang als muzikaal assistent van René Jacobs. Dat is hoorbaar in zijn interpretaties: “Men voelt dat Andreas Küppers herhaaldelijk met René Jacobs heeft gewerkt. Het orkest spreekt, zingt en vormt elke emotie tot in detail ”(Opernwelt). Hij is dirigent en oprichter van het Teatro del Mondo ensemble en is daarnaast aan de slag als vaste koorregisseur en klavecinist bij B'Rock Orchestra.

Rupert Enticknap is een van de meest belovende jonge Britse contratenoren. Hij trad op met gerenommeerde oudemuziekensembles en -dirigenten, en heeft daarnaast ook een grote passie voor modern en hedendaags muziekrepertoire. Tijdens het seizoen 2021-22 maakte hij zijn debuut met de Berliner Philharmoniker en Sir Simon Rattle met cantates van J. S. Bach in de Berlijnse Philharmonie en zal hij als solist te horen zijn met het B'Rock Orchestra in PASSIO in het Muziekgebouw Amsterdam en het Klarafestival in Brussel.

Contratenor Benno Schachtner krijgt steeds meer aandacht in de internationale muziekwereld. Deze buitengewone zanger kan bogen op muzikale intelligentie, emotionele diepgang en een warm, troostend stemtimbre. De internationale kritiek roemt zijn briljante techniek, zijn aangrijpende interpretaties en, vooral, zijn artistieke diversiteit. 

De musici van B’Rock Orchestra streven ernaar om elkaar te inspireren, en elkaars ideeën te realiseren door toonaangevende solisten, dirigenten, regisseurs, artiesten en denkers uit te nodigen. De meesterwerken en nieuwe vondsten komen voort uit minstens vier eeuwen muziek, en de instrumenten zijn aangepast aan de periode. Van ons specifieke geluid wordt gezegd dat het ‘theater en kleur uitademt’. B’Rock Orchestra neemt vaak deel aan projecten van orkesttheater, waarbij een boeiende dialoog tussen muziek en andere kunstvormen tot stand komt. Het orkest geeft ook vaak opdrachten voor nieuw werk of werkt samen met intrigerende figuren uit de muziek- en theaterwereld.

Muziektheater Transparant gaat als productiehuis vanuit de artistieke en maatschappelijke actualiteit een intensieve dialoog aan met kunstenaars uit verschillende disciplines en wil op internationaal niveau muziektheater in al zijn diversiteit creëren, vernieuwen en presenteren voor een breed publiek. In de creatie van nieuwe projecten staat het vocale centraal met aandacht voor de combinatie en de confrontatie tussen oude en nieuwe muziek.

B'Rock Orchestra

Andreas Küppers, musical direction, harpsichord, organ

Jivka Kaltcheva, first violin

Rebecca Huber, second violin

Manuela Bucher, viola

Rebecca Rosen, cello

Tom Devaere, double bass

Flora Papadopoulos, harp

Karl Nyhlin, lute

B'Rock Vocal Consort

Heike Heilmann, Margaret Hunter, Amélie Renglet, soprano

Katharina Ross, Alexander Schneider (Pilatus), Bart Uvyn, alto

Jo Holzwarth, Fabian Kelly, Mirko Ludwig, tenor

Leander Carlier, Matthias Lutze (Jesus), Ulfried Staber, bass