Paul Lewis

Hartelijk welkom op Klarafestival!

Festival van Vlaanderen Brussel, Klara en onze partners zijn verheugd jullie opnieuw te begroeten. “I believe audiences aren’t just listening. They are actively contributing”, tekent festivalartiest Barbara Hannigan op in een interview. Concerten zijn een wisselwerking tussen publiek, kunstenaars en wie voor of achter de schermen bijdraagt tot die magische momenten. Samen ‘worden’ we muziek. Become Music!

Hannigan is als dirigent en sopraan een wereldwijde referentie. Bij haar wordt klassieke muziek een hedendaagse en unieke belevenis. Dat inspireert Klarafestival als grootste omroepfestival van het land. Haar veelzijdige talent en dat van vele Belgische en internationale artiesten die met muzikale verhalen heden en verleden verbinden, brengen u ongetwijfeld in vervoering.

Klarafestival opent wervelend met Hannigan als dirigent van het London Symphony Orchestra. Daarna hoor en zie je haar met jonge musici uit haar mentorschapproject Equilibrium Young Artists. In maar liefst 25 concerten presenteren we toptalent als Les Talens Lyriques, het City of Birmingham Symphony Orchestra met Mirga Gražinytė-Tyla en Vilde Frang of het St. Louis Symphony Orchestra met Víkingur Ólafsson. Klarafestival koestert daarenboven de creatie. Het filmconcert Reich/Richter als symbiose van Gerhard Richters schilderijen en de muziek van Steve Reich, de creatie Counterforces van componist Frederik Croene op tekst van dichter Dominique de Groen of de muziektheaterproductie Prey van theatermaker Kris Verdonck met een compositie van Annelies Van Parys zullen u verrassen!

Deze en alle andere concerten zijn mogelijk dankzij de samenwerking met onze culturele partners: Bozar, Flagey, Kaaitheater, Théâtre Varia, Muntpunt, Concertgebouw Brugge en De Singel. Dank ook aan onze private partners KPMG, Proximus, Brouwerij Omer Vander Ghinste, Belfius, Interparking en de spelers van de Nationale Loterij. We zijn erkentelijk voor de steun van de Vlaamse Gemeenschap en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. En tot slot dank aan Klara en VRT: geen omroepfestival zonder die gewaardeerde samenwerking.

Joost Fonteyne

Intendant Klarafestival

Met zijn Pianosonate in A, D664 is de 22-jarige Schubert in 1819 al toe aan zijn dertiende. Zes jaar later volgen de Pianosonate nr. 15 in C, D840 (“Reliquie”) en de Pianosonate nr. 16 in A, D845. Intussen, in 1822, heeft de componist syfilis opgelopen. Waar hij als jongeling zorgeloos leefde, wisselen nu fases van zijn ziekte af met gezonde momenten.

In de zomer van 1819 reist Schubert met zijn vaste zanger Johann Michael Vogl naar Steyr, Vogls geboortestad. Als een volbloed-romanticus schrijft Schubert over de schoonheid van de natuur, maar ook het gezelschap in Steyr ontspant hem. Hij maakt er kennis met “een niet onaardig meisje dat goed piano speelde”: Sepi, de 18-jarige dochter van de ijzerhandelaar Josef von Koller, een van zijn grootste aanbidders in Steyr. Speciaal voor haar schrijft Schubert de Pianosonate in A.

De zangerige melodie van het begin doet liedachtig aan, maar in zijn pianomuziek varieert Schubert liever dan te herhalen. En laat hij de tonaliteit wankelen door een overdaad aan modulaties. Het dactyle-ritme van het tweede thema is identiek met het Allegretto uit Beethovens Zevende Symfonie. Dat hoeft niet echt beïnvloeding te zijn. Hetzelfde ritme gebruikt Schubert graag, ook vanuit de tekstritmiek in de liederen Der Wanderer (D489, 1816) en in Der Tod und das Mädchen (D531, 1817). Het Andante is opvallend door zijn ritmische cel (lange noot gevolgd door drie korte staccato’s), wat Schubert meestal alleen in snelle tempi toepast. 

Deze sonate heeft niet de grandeur en de dramatische kracht van zijn later werk, maar ze is perfect op haar manier, door de subtiliteit van de behandeling en de overheersende lyrische sfeer. Het lijkt een voorspelling en tegelijk een uitvergroting van de Moments musicaux, die in de jaren 1820 zullen ontstaan. 

Zes jaar later, in 1825, laat Schubert de Pianosonate in C (“Reliquie”) onafgewerkt en voltooit hij daarna wel de Pianosonate in a. Hierover is hij tevreden: “In het bijzonder bevallen de variaties uit mijn nieuwe sonate, die ik alleen en niet zonder welgevallen uitvoerde, want menigeen heeft mij verzekerd dat de toetsen onder mijn handen zingende stemmen werden.” Het thema van de variatiereeks wordt doorheen alle stemmen voorgesteld, een voorbode van het contrapuntisch verweven zijn in enkele variaties. Andere variaties zijn gekenmerkt door het koppig herhalen van eenzelfde noot. In de laatste variatie wordt gealludeerd op hoorns in de wazige verte, waardoor dit Andante eindigt met een romantisch beeld.

Deze Sonate in a is weer tijdens een vakantie in Steyr gecomponeerd. In de eerste beweging zet Schubert zeer snel een weemoedig motief tegenover een militair agressieve gedachte. Als tweede thema verschijnen dezelfde motieven in omgekeerde volgorde, waarbij het agressieve omgebogen is tot hoffelijkheid. Omwille van de beperktheid van dit materiaal zal Schubert twee nieuwe thema's invoeren, die echter niet overdreven benadrukt worden. Het geheel eindigt in een sterk tragische sfeer. Robert Schumann bewonderde in dit meesterwerk het dromerige eerste deel. Anderen wijzen op de gelijkenis tussen Schuberts derde deel, het Scherzo, en de vijfde variatie van Beethovens Diabelli-Variaties. Het zeer simpele Trio heeft een dromerige melodie, die aan een Ländler doet denken: misschien is dit Schuberts onbezorgde vakantieherinnering.

De Allgemeine Musikalische Anzeiger van Frankfurt vindt deze sonate bijzonder: “Een inhoudsvol, origineel werk, dat geen pianovirtuoos in de gewone betekenis, maar een inzichtrijk en gevoelvol speler vereist. Voor velen zal dit onduidelijk blijven, maar velen zullen het ook kunnen verstaan – Goethe zeker niet omdat hij ervan overtuigd is dat iedereen het helemaal moet kunnen begrijpen.” Dat zal zeker een glimlach op Schuberts gezicht getoverd hebben: Goethe heeft tot tweemaal toe de opdracht van een bundel liederen geweigerd. 

Is het onafgewerkte van de Pianosonate in C een teken van Schuberts ziekte? Hij stopt middenin het Menuet en de Finale breekt hij ook halfweg abrupt af. Slechts twee delen zijn helemaal afgewerkt. De bijnaam ‘Reliquie’ is door de Leipzigse uitgever Whistling bedacht. Hij voegde er verkeerdelijk aan toe dat het om Schuberts ‘letzte Sonate’ ging. Commentatoren dachten lange tijd dat dit werkelijk Schuberts allerlaatste sonate was, door zijn dood onvoltooid. Dat fabeltje kwam goed uit omdat dit werk erg gevoelsmatig, ernstig en diepzinnig is. 

Beethoven hield ervan om te werken met contrasterende thema’s. Dat in het eerste deel het tweede thema niet erg contrasteert met het eerste, is typisch voor Schuberts ‘Einheit der Erfindung’. Bovendien is het ritme van het tweede thema voordien te horen in de begeleiding van het eerste thema. Maar Schubert probeert het contrast binnen één thema samen te ballen. Het tweede deel, Andante, staat in c-klein en zit vol sombere, klagende en dreigende momenten. Verschillende keren wordt een wiegelied-passage brutaal afgebroken door onstuimige uitvallen. Is deze onrust ingegeven door de ziekte die Schubert kwelt? Of is de oorzaak zuiver muzikaal: is het door de te grote contrasten, die in de ontwerpen van het derde en vierde deel te vinden zijn, dat Schubert deze delen liet voor wat ze zijn?

Yves Knockaert

Paul Lewis

Paul Lewis, artiest in residentie in Flagey, is een van de belangrijkste vertolkers van het Duitse pianorepertoire. Zijn concerten en opnames van Beethoven en Schubert worden wereldwijd unaniem geprezen. Zijn discografie bij het label Harmonia Mundi viel meermaals in de prijzen en weerspiegelt zijn diepgaande omgang met het romantische repertoire (Beethoven, Schumann, Mussorgsky, Schubert, Brahms, Liszt). Als kamermusicus is hij regelmatig te gast in de Wigmore Hall, waar hij meer dan 200 keer heeft opgetreden. Ondertussen wordt Lewis beschouwd als een van de vooraanstaande uitvoerders van Schuberts muziek.