EVGENY KISSIN & MATTHIAS GOERNE

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Nehmt mit meine Tränen und Seufzer,

Ihr Lieder wehmütig und trüb!

Het Duitse lied was voor de 19e-eeuwse componist de perfecte uitlaatklep om de meest paradoxale menselijke gevoelens aan de hand van poëzie en klank in een kunstzinnige taal te transformeren. ‘Neem mijn tranen en zuchten met jullie mee, weemoedige en droevige liederen’ – voor tientallen componisten uit het Duitse taalgebied leken de woorden uit Heines gedicht Es schauen die Blumen op het lijf geschreven. Matthias Goerne en Evgeny Kissin brengen in hun liederavond twee van de meest vooraanstaande liedcomponisten uit de Duitse Romantiek samen: Robert Schumann en Johannes Brahms. De liederen op hun programma zijn hoofdzakelijk toonzettingen van gedichten van Heinrich Heine, August von Platen en Georg Friedrich Daumer.

Robert Schumann

Robert Schumann beschouwde het lied als ‘eigentlichen Abdruck meines Ichs’ (de werkelijke afdruk van mijn ik). Nochtans heeft het een tijd geduurd vooraleer hij zich op het genre toelegde. Los van enkele liederen uit de jaren 1827-28 concentreerde Schumann zich in de eerste tien jaar van zijn componistencarière vooral op klaviermuziek. Zelfs in 1839 schreef hij nog aan zijn vriend Hermann Hirschbach dat hij de muziek voor de menselijke stem als inferieur beschouwde tegenover instrumentale muziek. In 1840 schreef Schumann echter meer dan honderd liederen. Hoe valt een dergelijke verbazingwekkende kentering te verklaren? Ongetwijfeld speelt de doorbraak in de amoureuze situatie met Clara een hoofdrol. Sinds 1837 was Robert verloofd met Clara Wieck, dochter van zijn pianoleraar Friedrich Wieck. De relatie werd echter door Friedrich afgekeurd, die vond dat zijn getalenteerde dochter een betere partner verdiende. In 1840 konden Robert en Clara uiteindelijk trouwen, nadat ze een rechtszaak tegen Friedrich hadden gewonnen.

In de Schumannbiografie staat het jaar 1840 geboekstaafd als het Liederjahr. Over het componeren van liederen schreef Schumann in een brief aan Clara dat het een ‘lang entbehrte Seligkeit’ was (een lang gemiste gelukzaligheid). In vele gevallen had hij slechts enkele dagen tijd nodig om meesterlijke liederen te componeren. Enkele liedcycli uit 1840 behoren tot de belangrijkste in het genre tout court: Liederkreis Op. 39, Frauenliebe und -leben Op. 42, alsook Dichterliebe Op. 48. Deze laatste cyclus, gebaseerd op gedichten van Heinrich Heine, schreef Schumann tussen 24 mei en 1 juni. Aanvankelijk telde de cyclus 20 liederen, maar na wikken en wegen besloot Schumann om vier liederen te schrappen.

Schumann selecteerde de gedichten uit Heines Lyrisches Intermezzo, het tweede deel uit Buch der Lieder (1827). Die dichtbundel bevat niet minder dan 237 gedichten die de liefde in al haar complexiteit beschrijven. ‘Omdat liefde in het Buch der Lieder een haast religieuze functie bekleedt, omdat zij alleen een anker in de duisternis van het bestaan is, wijdt de dichter zijn geliefde vooreerst als heilige, maar slaat haar vervolgens met een zweep van woorden wanneer ze het ideaal in zijn geest niet beantwoordt. Het is juist deze progressie die we ook in de liedcyclus Dichterliebe terugvinden’, schrijft musicologe Susan Youens. Inderdaad, terwijl de eerste liederen van Dichterliebe nog baden in gelukzaligheid, neemt de vertwijfeling toe, wat leidt tot woede, ontgoocheling en bitterheid. 

De evolutie van die emoties drukt Schumann uit in de opeenvolging van de toonaarden in de liedcyclus. Terwijl de liederen in het eerste deel hoofdzakelijk in grote tertstoonaarden (majeur) zijn geschreven, horen we in het tweede gedeelte meer kleine tertstoonaarden (mineur). Stem en piano zijn in Dichterliebe volledig aan elkaar gewaagd. De piano doet meer dan zomaar de zangpartij begeleiden. De klavierpartij stuwt het verhaal vooruit, becommentarieert de emoties en vult die in de vele naspelen zelfs nog aan. Het versmelten van stem en piano staat ongetwijfeld symbool voor de eenheid van het huwelijk.

Matthias Goerne voert in dit recital twee liederen uit die Schumann uit de oorspronkelijke Dichterliebe geschrapt heeft, maar later in andere bundels heeft opgenomen. ‘Mein Wagen rollet langsam’ verscheen in 1852 in de bundel 4 Gesänge Op. 142 en ‘Es leuchtet meine Liebe’ verscheen in 1854 in de bundel 5 Lieder und Gesänge Op. 127.

Johannes Brahms

In 1853 leerden Robert en Clara Schumann de jonge Johannes Brahms kennen. Meteen waren ze onder de indruk van de getalenteerde componist. Dankzij het lovende artikel ‘Neue Bahnen’, dat Robert schreef in het Neue Zeitschrift für Musik, werd Brahms’ carrière gelanceerd. Na de dood van Robert in 1856 bleven Clara en Brahms nauwe vriendschappelijke en artistieke banden onderhouden.

Terwijl Brahms tegenwoordig vooral geassocieerd wordt met orkestrale werken en kamermuziek, heeft hij ook een rijk oeuvre aan liederen geschreven. In een periode van 43 jaar publiceerde hij 190 sololiederen. Dat een zelfkritische Brahms het genre au sérieux nam, blijkt uit het groot aantal liederen waarvan hij het manuscript vernietigde en voor publicatie afkeurde. Brahms selecteerde gedichten van zowel grote Duitse meesters als minder bekende auteurs, wat hem vaak kritiek opleverde. Niettemin leverden die zogezegde ‘tweederangsgedichten’ magistrale liederen op, zoals de 9 Lieder und Gesänge Op. 32 uit 1864. In die liedbundel brengt hij gedichten samen van twee auteurs, August von Platen en Georg Friedrich Daumer. Dat hij de poëzie hoog inschat, blijkt uit het feit dat de namen van de auteurs ook duidelijk prijken op de cover van de eerste uitgave. De inhoud van de liedbundel komt sterk overeen met die van Schumanns Dichterliebe. Brahms laat het licht schijnen op de diverse aspecten van de liefde: hoop, vertwijfeling, de wanhoop wegens een onbeantwoorde liefde. Ook al heeft hij geen duidelijke verhaallijn uitgetekend – wat ook minder evident is door het werk van twee dichters te combineren –, toch is er onderhuids een evolutie te merken.

Gustav Jenner, Brahms’ enige student, tekende in zijn herinneringen op hoe zijn leermeester de boodschap van een gedicht in muziek vertaalde. De structuur van het gedicht vond zijn weerslag in die van het lied. Brahms declameerde het gedicht luidop, zodat hij het tekstritme optimaal in de melodie kon modelleren. Opmerkelijk is dat Brahms in het melodische verloop ook veel pauzes inlast. In ‘Nicht mehr zu dir gehen’ onderbreekt Brahms de muzikale lijn om de wanhoop van de protagonist weer te geven. Jenner merkte eveneens op dat Brahms de harmonie inzette als expressief middel. Brahms kon doelbewust een bevestiging van de toonaard vermijden, of schreef opvallende harmonische progressies, zoals in ‘Meerfahrt’ Op. 96 Nr. 4.

In de boeken Sechs Lieder Op. 85 (1882) en Vier Lieder Op. 96 (1886) bracht Brahms opnieuw verschillende dichters bij elkaar, zoals Heine, Daumer, Siegfried Kapper, Emanuel Geibel en Carl von Lemcke. Goerne en Kissin selecteren hieruit de gedichten op tekst van Heine. Typisch voor de romantiek zijn de natuurbeschrijvingen als weerspiegeling van de menselijke ziel.

Frederic Delmotte

Evgeny Kissin

Nog voor hij 18 jaar werd, verwierf de Russische pianist Evgeny Kissin al internationale bekendheid met verschillende concertreeksen in Europa. Vandaag is hij wereldwijd bekend voor zijn lyrische en poëtische interpretaties van het klassiek-romantische pianorepertoire, zowel solo als met orkest. Als solist werkte hij samen met zowat alle grote orkesten en met dirigenten als Claudio Abbado, Daniel Barenboim, Zubin Mehta en Sir Simon Rattle. Voor zijn muzikale vakmanschap ontving Kissin tal van prestigieuze onderscheidingen, waaronder eredoctoraten van verschillende universiteiten en conservatoria, en meerdere Grammy Awards voor zijn opnames.

Matthias Goerne 

De Duitse bariton Matthias Goerne geldt als een van de belangrijkste hedendaagse uitvoerders van het Liedrepertoire. Voor uitvoeringen werkt hij steevast samen met gerenommeerde pianisten als Alfred Brendel, Vladimir Asjkenazi of Daniil Trifonov. Als operazanger verscheen hij onder meer in de Metropolitan Opera, Opéra National de Paris en de Wiener Staatsoper in rollen van Wagner, Berg, Strauss en Bartók.  Voor Harmonia Mundi nam Goerne onder andere een verzameling Schubertliederen op. Recenter bracht hij ook werk van Wagner, Mahler en Brahms uit. Zijn opnames ontvingen prestigieuze prijzen, waaronder een Gramophone Award, een Diapason d'Or de l'Année en vijf Grammynominaties.