Claron McFadden & Ensemble TaCTuS

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Voor de Amerikaanse componist David Lang (°1957) is er ongetwijfeld een periode voor en een periode na 2008. In dat jaar won hij de Pulitzer Prize voor muziek met zijn the little match girl passion, een werk voor vocaal kwartet (dat dubbelt op percussie) waarin Hans Christian Andersens verhaal van het meisje met de zwavelstokjes wordt herverteld in muzikale en literaire vormen die uit Johann Sebastian Bachs Mattheuspassie zijn gelicht. Hoewel de Pulitzer voor muziek in de schaduw staat van de Pulitzers voor journalistiek, was het toch een opvallende gebeurtenis in de Amerikaanse muziekwereld. Immers, tot dan toe waren deze prijzen het bijna exclusieve domein van het establishment en gingen ze, zo was toch de perceptie, bij voorkeur naar academische modernisten of conservatieve symfonici – het deel van de muziekwereld dat in de termen van New Yorkse geografie als ‘uptown’ bekend staat (de plek waar de grote instellingen – de Metropolitan Opera, Carnegie Hall, de Juilliard School – zich bevinden). 

Met David Lang stond er voor het eerst een ‘downtown’ componist op dat podium, een vertegenwoordiger van de groezeligere avant-garde die zijn muzikale wortels had bij concerten in liberal arts colleges, lofts van artiesten of kleine concertorganisatoren als The Kitchen of Roulette. Het jaar nadien kreeg Steve Reich de Pulitzer en al gauw zouden er nog meer postminimalisten en aanverwanten op het palmares volgen: John Luther Adams, Caroline Shaw, Julia Wolfe.  Decennia waarin, hoe internationaal toonaangevend ook, al wat experimenteel was (John Cage schittert door afwezigheid), of minimalistisch, over het hoofd werd gezien, maakten plaats voor een nieuwe visie. Al zouden puristen kunnen mopperen dat het ook kan betekenen dat de vroegere undergroundcultuur salonfähig is geworden. David Langs eigen website pronkt alvast nog met een citaat uit The New Yorker waarin hij ‘once a postminimalist enfant terrible’ wordt genoemd, weliswaar om eraan toe te voegen dat hij intussen de status van ‘an American master’ verdient. Dit concertprogramma verzamelt werk van David Lang van voor en na zijn ‘promotie’ tot gelauwerd boegbeeld, gebundeld in een even visueel als auditief spektakel. Meteen een kans om na te gaan of de vroege en recente Lang wel zoveel van elkaar verschillen.

Stilistisch bouwt David Langs muziek verder op de verworvenheden van de minimal music, waarbij voor hem en zijn New Yorkse generatiegenoten merkwaardig genoeg niet enkel de Amerikaanse minimal music-scène met boegbeelden als Steve Reich en Philip Glass de grote voorbeelden waren, maar bovenal de veel brutalere, slagvaardige variant van het minimalisme zoals dat door de Nederlandse componist Louis Andriessen was neergezet. Net als de minimalisten voor hem, koos Lang er ook voor om als jonge componist niet (vruchteloos) te wachten tot de orkesten en andere ensembles kwamen aankloppen om werken te bestellen, maar het heft in eigen handen te nemen. Samen met zijn vrienden, collega-componisten Michael Gordon en Julia Wolfe richtte hij het festival/collectief/ensemble Bang on a Can op, dat furore maakte door de branie waarmee ze uit een brede waaier van invloeden, van klassiek tot rock, nieuwe muziek scheppen. Bang on a Can is nog steeds een vrijplaats waar muziek aan bod kan komen van artiesten die buiten de lijntjes kleuren en zich niet zomaar in een categorie laten onderbrengen. Zo weigert ook David Lang te kiezen tussen verschillende stijlen, maar maakt hij muziek die tegelijk ruw en complex, zacht en dissonant of brutaal en melodieus kan zijn. Zijn werken variëren van introverte, bijna etherische stukken (the passing measures) tot harde, rockachtige dingen (how to pray). Zijn muziek kan zowel razend complexe ritmische elementen hanteren (the anvil chorus, the so-called laws of nature) als (bedrieglijke) eenvoud (death speaks).

Dit programma biedt een staalkaart van Langs werken, gekoppeld aan één oriëntatiepunt van de Amerikaanse nieuwe muziek dat vijf jaar voor Langs geboorte al op een heel andere manier een eclectische omgang met verschillende muzikale stijlen introduceerde. In Aria (1952) van John Cage geven gekleurde lijnen niet enkel de (benaderende) toonhoogte aan, maar staat iedere kleur voor een bepaald type van stemgebruik. Het is aan de vertolker (oorspronkelijk de levende legende Cathy Berberian die een vocale switch tussen belcanto, blues en volksmuziek spelenderwijs deed) om te bepalen welke kleur met welke stemkleur verbonden wordt. De vrijheid die Cage biedt, maakt dat het zich vanzelf naar de stem en de talenten van iedere uitvoerder plooit en letterlijk een ‘lijfstuk’ wordt.

Langs werken op dit programma vatten de breedte en de evolutie van zijn stijl. Eerst en vooral is er een toegankelijke, melodieuze kant die misschien nog het meest naar voor komt in ‘I was a woman’, de openingsaria uit de opera prisoner of the state (2019), waarin Lang de plot (maar niet de muziek) van Beethovens Fidelio als vertrekpunt neemt, voor een reflectie over verzet, opoffering, en onderdrukking. De eenvoudige, lyrische melodie van de aria heeft een bijna musicalachtige (schijnbare) vanzelfsprekendheid.

De laatste jaren heeft Lang steeds meer voor stem (zowel solo als koor) gecomponeerd en naast muziektheater speelt daarbij zeker ook een band met zijn eigen joodse spirituele achtergrond een rol. Prayers for night and sleep (2018) en just (after song of songs) (2014) passen ook in dat kader. Zo is just (after song of songs) een van de vijf werken sinds for love is strong (2008) die Lang op het Bijbelse Hooglied heeft geïnspireerd. Zoals zo vaak stelt hij eerst zelf de tekst samen – in dit geval een compilatie van de momenten waarop de man en de vrouw uit de tekst eigenschappen en attributen van elkaar liefdevol benoemen. Lang geeft er een driestemmige vocale textuur aan mee in parallelle stemvoering die sterk aan the little match girl passion herinnert. Ook voor prayers of night and sleep stelde hij een tekst samen, deze keer op basis van internetzoekresultaten in het eerste deel (‘night’), om zo tot een eigentijdse formulering van bezweringen te komen waarmee we onszelf wapenen voor onze angsten. In ‘sleep’ krijgt dat een selectie van joodse bedtijdgebeden als tegenhanger.

Tegenover die recente werken staan twee Lang-klassiekers. In little eye (uit de cyclus child (2001) gaat hij op zoek naar zijn eigen herinnering van ervaringen als kind. Dit werk – het slotstuk van de cyclus – is in wezen een éénstemmige melodie, subtiel gedestabiliseerd door de percussiegeluiden die, aldus de partituur, door ‘non-percussionists’ gespeeld worden. In cheating, lying, stealing (1993) – een klassieker uit het repertoire van Bang on a Can – zocht hij een manier om niet-verheven ideeën muzikaal te vertolken. ‘An ominous funk’ staat er als tempo- en karakterindicatie boven de partituur, die drijft op een cadensachtige figuur, die ritmisch telkens net weer een beetje anders is en met noten tussen de kick drums en aambeelden (jawel) die in het stereobeeld tussen links en rechts heen en weer stuiteren, meteen ook een hommage aan Hoketus van zijn grote inspirator Louis Andriessen, waarmee het ook de donkere, snedige en dissonante sfeer deelt en de (toen nog) jonge David Lang aangaf dat zijn postminimalisme toch uit ander hout gesneden was dan de consonantie van zijn Amerikaanse voorgangers als Philip Glass.

Maarten Beirens

Claron McFadden 

De veelzijdige Amerikaanse sopraan Claron McFadden staat vooral bekend om haar interpretaties van hedendaagse muziek, maar is ook thuis in de barokmuziek en jazz. McFadden staat op de grootste internationale operapodia en vertolkte o.a. de titelrollen van Cavalli’s Didone en Bergs Lulu, naast rollen in creaties als The Time of our Singing van Kris Defoort en prisoner of the state van David Lang. Als huisartieste bij Muziektheater Transparant bedacht, regisseerde en speelde ze al verschillende multidisciplinaire projecten, zoals Lilith, Secrets en Nachtschade: Aubergine. Recent bracht ze in de muziektheaterproductie NINA een eerbetoon aan het leven en werk van Nina Simone.

Maris Pajuste 

De Estse sopraan Maris Pajuste studeerde musicologie in Tallinn en Berlijn en vervolgens klassieke zang in Rotterdam bij Charlotte Riedijk en in Antwerpen bij Anne Cambier. Ze specialiseerde zich in hedendaagse muziek via de master-na-master aan het KASK & Conservatorium Gent, begeleid door ensemble Ictus, waarmee ze sindsdien regelmatig samenwerkt. Na haar studies vestigde ze zich in Brussel, waar ze met Marina Delicado (piano), Lucas Messler (percussie) en Anita Cappuccinelli (percussie) het hedendaagse muziekensemble TUUM oprichtte. Als zangeres gaat Pajustes interesse vooral uit naar de klankrijkdom van de stem en het samenwerkingsproces tussen componist en uitvoerder.

Maria Eichler 

De Duitse mezzosopraan Maria Eichler studeerde in 2021 af aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen. Ze zong mee in operaproducties voor o.a. Theater Bamberg en Opera Accelerator (Litouwen) en werkte met ensembles als Studium Chorale en Ensemble Reflection. Sinds 2023 is ze vast lid van het Symfonischer Chor Bamberg. In 2022-2023 maakte ze deel uit van NKK NXT, een begeleidingstraject voor jonge artiesten van het Nederlands Kamerkoor, waarmee zo o.a. meewerkte aan het koningsnachtconcert in Concertgebouw Amsterdam en aan Minaminotori, een choreografisch werk voor acht zangers en tape. Binnenkort is ze te zien in de productie WASPS van haar eigen muziektheatercollectief EXSTO.

Ensemble TACTUS  

Het Franse percussie-ensemble TACTUS werd in 2011 opgericht. Sindsdien maakt het multidisciplinaire voorstellingen waarin het in dialoog met andere kunstvormen de relatie tussen klank, het lichaam en de ruimte onderzoekt. Hiervoor werkte TACTUS samen met tal van artiesten, zoals choreografen Yuval Pick en Maud Le Pladec, regisseur en acteur Jacques Bonnaffé, illustratrice en scenografe Marion Cluzel en circuscollectief Petit Travers. TACTUS legt zich vooral toe op hedendaags repertoire van o.a. Steve Reich, Julia Wolfe, Eunho Chang en Francesco Filidei, maar maakte daarnaast ook een opname van Bachs Goldbergvariaties in een arrangement voor percussie.

Raphaël Aggery

De Franse percussionist Raphaël Aggery studeerde aan het Conservatoire National Supérieur Musique et Danse de Lyon. Hij speelde hij bij hedendaagse muziekensemble Les Percussions de Strasbourg en maakte van 2001 tot 2018 deel uit van Percussions Claviers de Lyon, waar hij meewerkte aan tal van concerten en muziektheaterprojecten. Daarnaast houdt hij zich bezig met het maken van orkestraties, transcripties en arrangementen voor diverse bezettingen. Hij is medeoprichter van Ensemble TACTUS, waarvoor hij de muziek componeerde van de voorstelling Dédale(s) (2016) en een arrangement maakte voor de opname van de Goldbergvariaties. Sinds 2019 doceert hij percussie aan het Conservatoire de Nice.

Ying-Yu Chang

Ying-Yu Chang is een van de stichtende leden van Ensemble TACTUS. Ze behaalde haar master percussie aan de Taipei National University of the Arts en begon haar carrière bij de Taiwanese Ju Percussion Group, waarmee ze op verschillende internationale podia stond. In 2005 vestigde ze zich in Frankrijk en vervolgde ze haar studies aan het Conservatoire National Supérieur Musique et Danse de Lyon. Sindsdien speelt ze als percussioniste regelmatig voor o.a. Ensemble Orchestral Contemporain, Opéra de Lyon, Orchestre du Capitole de Toulouse en Les Percussions de Strasbourg. Daarnaast werkte ze nauw samen met componisten als Ivo Malec, Peter Eötvös, Julia Wolfe en Julia Blondeau.

Paul Changarnier

De Franse percussionist Paul Changarnier is medeoprichter van Ensemble TACTUS en schreef de muziek voor hun productie Encore la vie (2019). Samen met Nicolas Cousin en Alexandre Esperet richtte hij in 2010 het Trio SR9 op, waarmee hij de eerste prijs won op de IPCL (International Percussion Competition Luxembourg) in 2012. Met vibrafonist David Fourdrinoy vormt hij daarnaast het ensemble Dog Food, dat klankexperimenten creëert door middel van improvisatie en elektronica. Verder heeft Changarnier een bijzondere interesse in de relatie tussen muziek en dans. Zo werkt hij de muziek en choreografie uit voor de voorstellingen van Collectif A/R, dat hij samen met dansers Thomas Demay en Julia Moncla oprichtte.

Quentin Dubois 

Quentin Dubois studeerde percussie aan het Conservatoire National Supérieur Musique et Danse de Lyon. Met het percussieduo Orion behaalde hij in 2009 de derde prijs en een prijs voor beste interpretatie op de IPCL (International Percussion Competition Luxembourg). In 2011 richtte hij het Ensemble TACTUS mee op, waarvoor hij de muziek en regie verzorgde voor de voorstellingen Visages (2014), dat de compositieprijs won op het festival Vacances Percutantes, L’Appel de la Forêt (2016), en Reset (2021), dat hij samen maakte met Paul Changarnier. Verder wordt hij regelmatig uitgenodigd om te spelen met o.a. Orchestre National de Lyon, Orchestre du Capitole de Toulouse en Opéra de Lyon.

Jean-Marc Foltz

De Franse klarinettist Jean-Marc Foltz is zowel actief binnen de hedendaagse muziek als in de jazz. Hij maakte meer dan tien jaar deel uit van Ensemble InterContemporain en Accroche Note en speelde daarnaast met de ensembles MusikFabrik, United Instruments of Lucilin en Alternance. In de jazzwereld werkte hij samen met o.a Claude Tchamitchian, Bill Carrothers en Joe McPhee, naast zijn vaste muzikale partners Stéphan Oliva en Bruno Chevillon. Sinds 2005 vormt hij samen met contrabassist Sébastien Boisseau en drummer Cristophe Marquet het Jean-Marc Foltz Trio. Hij geeft les aan de Académie supérieure de musique de Strasbourg en het Conservatoire National Supérieur Musique et Danse de Lyon.

Jérôme Lopez

De Franse videokunstenaar Jérôme Lopez werkt sinds 2009 aan een eigen beeldtaal met een bijzonder belang voor de relatie tussen beeld en klank. Hij maakte de beelden voor verschillende videoconcerten, waaronder À La Vie La Mort (2010), gebaseerd op Pieter Bruegels schilderij De triomf van de dood, Entomolo Vox (2013) rond de klankwereld van insecten en Avril l’enchanteur (2014) rond het werk van de Franse kunstenaar Armand Avril. Sinds 2019 werkt hij aan een participatief project met de ‘vidéo-mallette’, een verlichte glazen plaat die van onderuit gefilmd wordt en op die manier zorgt voor directe audiovisuele creaties met foto’s, objecten en geschreven tekst.

John Cage (1912-1992) 

Aria 

[graphic score]

David Lang (1957) 

Words and music by the composer 

‘I was a woman’, from the opera prisoner of the state 

I was a woman once
It was so long ago
I barely remember it

But I remember it
I was a woman once

I did what women do
I lived as women live
I felt as women feel
I dressed the way a woman does I was a woman once

I wore my hair the way a woman does
I sang the way a woman does
I breathed the air the way a woman breathes the air 

And I loved the way a woman loves

When they took my love away I died the way a woman dies

I don’t remember his face
I don’t remember his name

I don’t remember his love 

But I remember

I was a woman once

let me come in 

a sound
a voice

and my hair is damp from the mist
and my hair with the dampness of the night
and my locks of the drops of the nights
and my locks with the drops of the night

and saying

for my head is covered with dew
for my head is drenched with dew
for my head is filled with dew
for my head is full of dew
for my head is wet with dew

let me come in
let me

I dreamed my lover knocked at the door
I sleep, but my heart is awake
I sleep, but my heart wakes
I sleep, but my mind is awake
I slept but my heart was awake
I was asleep but my heart was awake
I was asleep, but dreaming
I was asleep, but my heart waked
I was asleep, but my heart was awake
I was asleep, but my mind was dreaming
I was sleeping, but my heart was awake

it is the voice of my beloved
it is the voice of my beloved that knocks

let me come in

listen

my beloved is knocking
my beloved was knocking
my darling, my sweetheart, my dove
my darling, my very own, my flawless dove,
my hair with droplets of the night
my hair with the dampness of the night
my hair with the dewdrops of night.
my head is drenched with dew
my head is drenched with evening dew.
my head is wet with dew
my locks with drops of the night
my locks with the damp of the night
my locks with the drops of the night
my love is knocking
my love was knocking
my lover is knocking at the door

open for me, my sister, my darling, my dove, my flawless one
open for me, my sister, my love, my dove, my perfect one
open the door for me
open to me, my sister, my darling, my dove, my flawless one
open to me, my sister, my darling, my dove, my perfect one
open to me, my sister, my friend, my dove, my perfect one
open to me, my sister, my love, my dove, mine undefiled
open to me, my sister, my love, my dove, my perfect one
open to me, my sister, my love, my dove, my undefiled
open to me, my treasure, my darling, my dove, my perfect one
open to me, my true love, my sister, my dove, my perfect one
open up for me, my sister, my darling, my dove, my perfect one
open, open to me, my companion, my sister, my dove, my perfect one

the one I love was at the door
the sound of my beloved knocking
the voice of my beloved
the voice of my beloved knocking

there’s a sound

when I heard my lover knocking and calling

while I slept, my heart was awake

prayers for night and sleep 

1. night

when night falls
I can barely see
I can certainly see some people I can enter it
I can feel the dread coming
I can hear
I can hear it in the distance
I can imagine it
I can light up my whole body
I can move
I can put on whatever I like
I can see the flames
I can walk out into the darkness I can watch the stars
I can’t fall asleep
I can’t see anything

I feel ashamed
I feel hungry
I feel life is getting shorter I feel lost
I feel sad and alone
I feel the temptation
I feel uneasy
I feel very much alone

I will be awake
I will be released
I will be with you
I will complete my plan
I will crawl
I will defend
I will figure something out
I will go there
I will lead the attack
I will look up to see the new moon I will seek answers
I will share your company again
I will sneak in
I will tell the stars
I will tell you something
I will wake up

2. sleep

when sleep falls upon my eyes

let me lie down in peace
let me rise up again in peace

no evil dreams no sleep of death

no snare
no sorrow
no terror by night no arrow by day

no thousand at my left
no ten thousand at my right

let me lie down in peace
let me rise up again in peace let me find my better self

when I go out when I come in when I lie down when I rise up

in life
in peace
now and forever by day
by night
when I lie down when I rise upt

let me lie down in peace
let me rise up again in peace

at my right hand at my left hand before me behind me above me

just (after song of songs) 

just your mouth
just your love
just your anointing oils
just your name
just your chambers
just your love

and my mother’s sons
and my own vineyard
and my soul

just your flock
just your companions
just your kids
just your cheeks
just your neck
just your couch

and my perfume
and my beloved
and my breasts
and my beloved
and my love

just your eyes

and my beloved

our couch
our house
our rafters

and my love
and my beloved

just your shadow
just your fruit
just your banner over me
just your left hand
just your right hand

and my beloved
and my beloved

our wall

and my beloved
and my love
and my fair one
and my love
and my fair one
and my dove

just your face
just your voice
just your voice
just your face

our vineyards

and my beloved

just your flock

and my beloved
and my bed
and my soul
and my soul
and my soul
and my soul
any my mother’s house

just your sword
just your mother
just your wedding
just your heart

and my love

just your eyes
just your veil
just your hair

just your teeth
just your lips
just your mouth
just your cheeks
just your veil
just your neck
just your two breasts

and my love
and my bride
and my heart
and my sister
and my bride
and my heart

just your eyes
just your necklace
just your love

and my sister
and my bride

just your love
just your oils
just your lips

and my bride

just your tongue
just your garments

and my sister
and my bride

just your shoots

and my garden
and by beloved
and my garden
and my sister
and my bride

and my myrrh
and my spice
and my honeycomb
and my honey
and my wine
and my milk
and my heart
and my beloved
and my sister
and my love
and my dove
and my perfect one
and my head
and my locks
and my garment
and my feet
and my beloved
and my hand
and my heart
and my beloved
and my hands
and my fingers
and my beloved
and my beloved
and my soul
and my beloved

just your beloved
just your beloved

and my beloved

just your head
just your locks
just your eyes
just your cheeks
just your lips
just your arms
just your body
just you legs
just your appearance
just your speech

and my beloved
and my friend

just your beloved

and my beloved
just your garden
just your flock

and my beloved
and my beloved

just your flock
and my love

just your eyes j
ust your hair
just your teeth
just your cheeks

and my dove
and my perfect one
and my mother
and my fancy
and my prince

just your feet
just your rounded thighs
just your navel
just your belly
just your two breasts
just your neck
just your eyes
just your nose
just your head
just your flowing locks
just your breasts
just your breasts
just your breath
just your kisses

and my beloved

just your desire

and my beloved
and my love

our doors

and my beloved
and my mother’s breast
and my mother
and my pomegranates

just your left hand
just your right hand

and my beloved

just your mother
just your heart
just your arm

our sister
and my breasts
just your eyes

and my vineyard
and my very own
and my self

just your voice
and my beloved