Brussels Philharmonic, Ilan Volkov & Ilya Gringolts

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Another Mélisande

‘Een muzikale omnivoor’ of ‘hoeder van de hedendaagse muziek’, zo wordt dirigent Ilan Volkov weleens omschreven. Internationaal staat hij bekend als een scherpzinnige dirigent die de meest ingewikkelde partituren, van romantisch repertoire tot creaties, op een heldere en bevlogen manier weet te brengen. De complexe partituur van Arnold Schönbergs Pelleas und Melisande is dan ook een kolfje naar zijn hand. In dit omvangrijke symfonische gedicht gaf Schönberg (1874-1951) de innerlijke conflicten van de personages uit Maeterlincks gelijknamige theaterwerk vorm in een toontaal die nog net binnen de grenzen van de tonaliteit en de romantiek valt.

In het all-round Brussels Philharmonic vond Volkov ook een uitgelezen partner in crime voor het verkennen van nieuwe horizonten. Deze keer brengen ze de wereldpremière van het gloednieuwe vioolconcerto Überlala/Song of Million Paths van de Kroatische componiste Mirela Ivičević (1980), met Ilya Gringolts als solist.

Het onzegbare uitdrukken

Het was niemand minder dan Richard Strauss (1864-1949) die Schönberg het idee voor Pelleas und Melisande, Op. 5 influisterde. Hij was ervan overtuigd dat Schönberg de componist bij uitstek was om het gelijknamige theaterwerk van symbolist Maurice Maeterlinck tot een opera te verwerken. In juli 1902 begon Schönberg te componeren, en hoewel hij voor het idee van een opera gewonnen was, gooide hij het uiteindelijk over een andere boeg: ‘Ik was van plan om van Pelléas et Mélisande een opera te maken, maar ik gaf mijn plan op, ook al wist ik niet dat Debussy in diezelfde periode aan een opera aan het werken was. Ik heb er nog steeds spijt van. Het zou anders geweest zijn. Ik zou het wonderlijke parfum van het gedicht waarschijnlijk gemist hebben, maar ik zou mijn personages meer gezongen gedacht hebben. Anderzijds, het symfonisch gedicht heeft me geholpen om de verschillende gemoedstoestanden en karakters in precies geformuleerde eenheden om te zetten, een techniek die in een opera misschien niet zo goed gewerkt zou hebben.’

Schönberg was niet zomaar gezwicht voor de vorm van een symfonisch gedicht; die keuze vloeide voort uit zijn toenmalige bewondering voor de Tondichtungen van Strauss en de grootse bewegingen uit de vroege symfonieën van Gustav Mahler (1860-1911): ‘Toen Mahler en Strauss op het muzikale toneel verschenen, waren ze zo fascinerend dat elke musicus onmiddellijk gedwongen werd een standpunt in te nemen, pro of contra. Als 23-jarige was mijn enthousiasme snel aangewakkerd, en dus begon ik met het componeren van eendelige, ononderbroken symfonische gedichten, naar het voorbeeld van Mahler en Strauss.’

Un rêve qui ne s’arrête pas

Net als zijn eerdere symfonische gedicht Verklärte Nacht uit 1899 is Schönbergs Pelleas und Melisande een lange, meeslepende metamorfose van thema’s en motieven. Al valt er wel enige structuur in het werk te onderscheiden. Volgens Alban Berg, een van Schönbergs leerlingen, zijn er vier bewegingen die het verhaal op de voet volgen. Van de ontmoeting tussen Golaud en de bloedmooie, mysterieuze Mélisande in het dichte bos, tot de fatale verhouding tussen haar, Golaud (die ze huwt) en Pelléas (met wie Mélisande een zielsverwantschap ontwikkelt). De intriges monden uit in een gruwelijk einde: Golaud vermoordt zijn broer, Mélisande sterft in het kraambed en tot slot valt Golaud ten prooi aan waanzin.

Tijdens een radio-interview in 1949 gaf Schönberg aan dat hij behalve enkele coupures en kleine veranderingen in de volgorde van de scènes elk detail had proberen weer te geven. En dat hij, ‘zoals dat wel vaker gebeurt in muziek’, de liefdesscènes wat meer ruimte gegeven had. Al is het vooral de destructieve en donkere passie die de bovenhand neemt in zijn vertaling van Maeterlincks verhaal.

Na de première in de Weense Musikverein in 1905 oordeelde het publiek bikkelhard: ‘De première, die ik zelf dirigeerde, veroorzaakte een rel onder het publiek en zelfs onder de critici. De recensies waren ongewoon gemeen – ze stelden zelfs voor om mij in een instelling op te nemen en het muziekpapier buiten mijn bereik te houden!’ Een paar jaar later waren de harde meningen gelukkig al verzacht tot uitspraken als ‘comfortabel te beluisteren’.

Sonische fictie

Grenzeloos, energiek en meeslepend. Dat zijn de adjectieven die het vaakst opduiken wanneer je de naam Mirela Ivičević googelt. De Kroatische componiste studeerde in Zagreb bij Zeljko Brkanovic, maar ruilde haar geboorteland al snel in voor Wenen om zich te specialiseren in mediacompositie en elektro-akoestiek. En om haar blik op de wereld te verruimen, want daar is het haar veelal om te doen. Aan hokjesdenken doet Ivičević niet. Nieuwe muziek is voor haar geen genre op zich, maar een manier van denken: ‘Jezelf beperken tot één genre of idee is niet vruchtbaar voor mijn denkproces. Wat mij meest interesseert, is net om ruimtes te creëren waarin verschillen met elkaar kunnen interageren.’

Ivičević creëert naar eigen zeggen ‘sonische ficties’, surreële werelden waarin de meest uiteenlopende geluiden en talen naast elkaar kunnen bestaan. Haar werken nemen de vorm aan van een lappendeken, met abrupt wisselende structuren, vervormde geluiden en flarden van klanken. Ivičević vertrekt daarbij van herkenbare geluiden die ze uit hun dagdagelijkse realiteit haalt en transponeert naar een nieuwe akoestische wereld: ‘Ik maak nieuwe verbindingen om de oude in twijfel te trekken, om ze anders waar te nemen en te begrijpen. Vanuit dat oogpunt lijkt het op een film; je creëert een droom, een illusie. Maar de illusie biedt de mogelijkheid om iets wezenlijks uit te drukken.'

Bij het componeren van opdrachtwerken houdt Ivičević de persoonlijkheid en het technische kunnen van de solist in kwestie voor ogen: ‘Nauw samenwerken met een muzikant, en zijn karakter, voorkeuren of zelfs verborgen talenten leren kennen, opent zoveel extra mogelijkheden; het maakt me avontuurlijker in het uitproberen van nieuwe dingen en levert meestal mijn beste werken op.’ Maar evengoed laat ze zich verrassen door de magie van het moment en de manier waarop een muzikant haar partituur interpreteert. Benieuwd welke vonken dat zal geven in de handen van Ilya Gringolts, Ilan Volkov en het Brussels Philharmonic.

Aurélie Walschaert

-

Lees de composer's note door Mirela Ivičević

Brussels Philharmonic

Het huidige Brussels Philharmonic werd in 1935 opgericht als symfonieorkest van de Belgische openbare omroep en is sinds 1998 een zelfstandige instelling. Het orkest resideert in Flagey en wordt sinds 2022 geleid door muziekdirecteur Kazushi Ono, met wie het de missie deelt om zowel het symfonische repertoire als hedendaagse muziek te delen met een groot publiek. Daarnaast heeft Brussels Philharmonic een voorliefde voor filmmuziek: het nam al verschillende soundtracks op en won in 2012 zelfs een Oscar met de muziek voor The Artist. Buiten Vlaanderen en Brussel speelde het orkest op internationale podia als Carnegie Hall New York, Philharmonie de Paris, Wiener Musikverein en Großes Festspielhaus Salzburg.

Ilan Volkov

De Israëlische dirigent Ilan Volkov werd in 2003 de jongste chef-dirigent ooit van BBC Scottish Symphony Orchestra en groeide sindsdien uit tot een internationaal gewaardeerd dirigent met een focus op 20e- en 21e-eeuwse muziek. In 2012 richtte hij in Glasgow het Tectonics Festival voor hedendaagse muziek op, dat intussen ook in o.a. New York, Reykjavik en Adelaide plaatsvond. Samen met Ilja Gringolts stichtte hij de I&I Foundation, die de creatie van nieuwe muziek ondersteunt via compositieopdrachten en structurele samenwerkingen met concertorganisaties. Sinds 2022 is hij vaste gastdirigent van Brussels Philharmonic, waar hij de uitvoeringen van hedendaagse muziek overziet en verder uitbouwt.

Ilja Gringolts

De Russische violist Ilja Gringolts staat internationaal bekend om zijn virtuositeit en veelzijdige repertoirekennis. Naast zijn interpretaties van het kernrepertoire legt hij zich zowel toe op historische uitvoeringspraktijk als op premières van hedendaagse componisten als Peter Maxwell Davies, Beat Furrer en Chaya Czernowin. Hij is oprichter en eerste violist van het Gringolts Quartet en werkte al samen met o.a. Los Angeles Philharmonic, BBC Symphony Orchestra, NHK Symphony Orchestra en Budapest Festival Orchestra. Zijn uitgebreide en gewaardeerde discografie omvat onder meer bekroonde opnames van Paganini’s Capriccio’s en de verzamelde vioolmuziek van Igor Stravinsky.

Lise Bruyneel 

Lise Bruyneel studeerde cello en kunstgeschiedenis en begon haar carrière als celliste om vervolgens opera- en beelddramaturge te worden aan de Staatsoper Berlin, de Nationale Opera Amsterdam en de Opéra de Paris. In 2009 richtte ze La fabrique des regards op, waarmee ze de relatie tussen klank, beweging en beeld onderzoekt voor diverse soorten artistieke projecten. Als beelddramaturge en grafisch ontwerper werkte ze voor o.a. Opera Ballet Vlaanderen, Le Phénix Valenciennes, Festival 20-21 Leuven, Silbersee Amsterdam en de Ruhrtriennale. Sinds 2013 werkt Bruyneel livevideo’s uit voor klassieke concerten in een persoonlijke en gelaagde stijl die verschillende visuele elementen combineert.

Toelichting bij de video door Lise Bruyneel

De tekst van de video in het Nederlands

Dirigent

Ilan Volkov

Solisten

Ilya Gringolts, viool solo

Violin 1 (14)

Otto Derolez - Concertmeester

Eric Baeten - Aanvoerder

Olivia Bergeot - Tutti

Annelies Broeckhoven - Tutti

Cristina Constantinescu - Tutti

Justine Rigutto - Tutti

Kristina Rimkeviciute - Tutti

Elizaveta Rybentseva - Tutti

Anton Skakun - Tutti

Alissa Vaitsner - Tutti

Gillis Veldeman  - Tutti

Reinout Pauwels - Tutti

Veerle Van Roosbroeck - Tutti

NN - Tutti

Violin 2 (12)

Samuel Nemtanu - Aanvoerder

Aline Janeczek - Tutti

Mireille Kovac - Tutti

Eléonore Malaboeuf - Tutti

Sayoko Mundy - Tutti

Eline Pauwels - Tutti

Julien Poli - Tutti

Stefanie Van Backlé - Tutti

Zofia Hutnik - Tutti

Rui Edgar Maia Gomes - Tutti

Pierre Vopat - Tutti

Anna Zaitseva - Tutti

Viola (10)

Mihai Cocea - Aanvoerder

Griet François - Solist

Philippe Allard - Tutti

Thi Ngoc Phung Ha - Tutti

Hélène Koerver - Tutti

Agnieszka Kosakowska - Tutti

Stephan Uelpenich - Tutti

Patricia Van Reusel - Tutti

José-Miguel Almeida Freitas - Tutti

Barbara Peynsaert - Tutti

Violoncello (8)

Karel Steylaerts - Aanvoerder

Barbara Gerarts - Tutti

Julius Clément - Tutti

Sophie Jomard - Tutti

Emmanuel Tondus - Tutti

Elke Wynants - Tutti

Myriam Baumann - Tutti

Sylvain Ruffier - Tutti

Double Bass (6)

Simon Luce - Aanvoerder

Thomas Fiorini - Tutti

Daniele Giampaolo - Tutti

Luzia Correia Rendeiro Vieira - Tutti

Maria Alejandra Rony Rojas - Tutti

Maarten Taelman - Tutti

Flute (4)

Wouter Van den Eynde - Aanvoerder

Lieve Schuermans - Aanvoerder

Sarah Miller - Tutti

Jill Jeschek - Solist

Oboe (4)

Joris Van den Hauwe - Aanvoerder

Maarten Wijnen - Aanvoerder

Emily Ross - Tutti

Lode Cartrysse - Solist

Clarinet (5)

Anne Boeykens - Aanvoerder

Danny Corstjens - Solist

Hannelore Vermeir - Tutti

Midori Mori - Solist

Elena Herrero Vega - Solist

Bassoon (4)

Karsten Przybyl  - Aanvoerder

Kamil Szulc - Tutti

Christine Pieters - Tutti

Jonas Coomans - Solist

Horn (8)

Hans van der Zanden - Aanvoerder

Luc van den Hove - Tutti

Pierre Buizer - Solist

Claudia Rigoni  - Tutti

Joost van der Elst -  Aanvoerder

Marta Sofia Freixo Moreira - Tutti

Henk Veldt - Solist

Frans van Gorsel - Tutti

Trumpet (4)

Ward Hoornaert - Aanvoerder

Carmen Estibaliz Collado Castillo - Aanvoerder

Diego Hernandez Torres - Tutti

Luc Sirjacques  - Tutti

Trombone (5)

Bruno De Busschere - Aanvoerder

William Foster - Solist

João Miguel Mendes Canelas - Tutti

Vanessa Bailén Fuentes - Tutti

Tim Van Medegael - Solist

Tuba (1)

Jean Xhonneux - Solist

Timpani (2)

Gert D'haese - Aanvoerder

Luk Artois -  Solist

Percussion (4)

Titus Franken - Solist

Stijn Schoofs - Solist

Bart Swimberghe - Tutti

Miguel Sánchez Cobo - Tutti

Gideon Van Canneyt - Tutti

Harp (2)

Eline Groslot - Solist

Emma Wauters - Tutti

Piano (1)

Anastasia Goldberg - Solist