Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Tarmo Peltokoski & Martin Helmchen

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Saariaho (1952-2023)

Kaija Saariaho wordt beschouwd als een van de meest vooraanstaande componisten van onze tijd. Ze studeerde aan de Sibeliusacademie in Helsinki bij Paavo Heininen en maakte in 1980 kennis met de muziek van Gérard Grisey en Tristan Murail, boegbeelden van het Franse spectralisme (een stroming die de boventonen van een noot als uitgangspunt neemt voor onder meer melodie en harmonie). Na een bezoek aan het IRCAM (Institut de recherche et coordination acoustique/musique) in 1982 besloot ze in Frankrijk te blijven om de mogelijkheden van de elektronische muziek verder te onderzoeken. In haar experimentele benadering van geluid verweeft de componiste naadloos traditionele instrumenten met moderne technologieën. Deze haast wetenschappelijke benadering weerhield haar er echter niet van haar inspiratie vooral te zoeken in de natuur en literatuur.

Ciel d'hiver (2013), een arrangement van het tweede deel van haar orkestwerk Orion (2002), ging op 7 april 2014 in première in het Théâtre du Châtelet in Parijs. Het stuk is een schitterende illustratie van Saariaho's typerende talent om abstracte klankpaletten te creëren die de luisteraar uitnodigen tot een introspectieve verkenning. Bovenop langzaam voortschrijdende akkoorden in de diepe bassen, spelen de eerste violen een octaaf hoger. Metalen klanken in de percussie en een piepende piccolo voegen mysterieuze geluiden toe aan de orkestrale textuur. Het resultaat doet denken aan een sprankelend sterrenstelsel. Saariaho wendt originele klankkeuren en texturen aan om een auditieve ervaring te genereren die de luisteraar meeneemt naar een landschap van koude, kosmische ruimte en contemplatie.

Het werk begint sereen en mysterieus met een motief van drie noten in de piccolo. Dit motief dient als basis voor solo’s van verschillende instrumenten doorheen het tien minuten durende werk, en laat zien hoe hetzelfde idee een andere gedaante aanneemt wanneer het uit een ander instrument klinkt. Het globale klankbeeld wordt gedomineerd door ijzige oppervlakken met een transparante, subtiele kleur en textuur.

Met dit werk creëert Saariaho een illusie over de perceptie van tijd. Ze legt op ingenieuze wijze de ervaring vast van het staren naar een nachtelijke hemel, waar sterren en planeten in een ijzig tempo door de ruimte bewegen.

Mendelssohn (1809 – 1847)

Felix Mendelssohn schreef zijn eerste pianoconcerto in 1830 op 21-jarige leeftijd. Net als Mozart toerde Mendelssohn als jonge concertpianist door Europa. Zijn pianoconcerto's waren daarbij het ideale genre om zijn virtuositeit te etaleren. Hij componeerde zijn eerste concerto voor piano naar eigen zeggen in slechts enkele dagen tijdens een reis in Rome, waar hij ook de pianiste Delphine von Schauroth ontmoette. Het concerto is aan haar opgedragen. Mendelssohn overwoog om met de pianiste in het huwelijksbootje te stappen en schreef aan zijn oudere zus Fanny dat Delphine zelfs een passage van zijn pianoconcerto had gecomponeerd. Over welke passage het precies gaat, heeft hij echter nooit onthuld.

Het eerste deel, ‘Molto allegro con fuoco’, opent met een dramatische inleiding door het orkest. Al na enkele maten valt de piano in, wat in die tijd zeer vernieuwend was. Deze sectie kenmerkt zich door een energieke dialoog tussen solist en orkest, met veeleisende technische passages. Het middendeel, ‘Andante’, biedt een contrasterende sfeer van rust en lyriek. Het derde deel, ‘Presto - Molto allegro vivace’, herneemt de levendigheid en vitaliteit van het eerste deel en leidt naar een bruisende finale.

In zijn eerste pianoconcerto manifesteert Mendelssohn zijn artistieke virtuositeit door verfijnde melodische ontwikkelingen, structurele nuances en een uitgekiende balans tussen solistische bravoure en orkestrale ondersteuning. Het blijft een essentieel werk binnen het klassieke pianorepertoire vanwege zijn tijdloze aantrekkingskracht en muzikale diepgang.

Sibelius (1865-1957)

‘Ik heb mijn oude zelf teruggevonden, muzikaal gesproken dan; ik ben meer een toonschilder en dichter’ schreef Jean Sibelius in 1894 aan zijn vrouw Aino. De ideeën van Franz Liszt spraken de Finse componist erg aan, wat ook zijn interesse in het symfonisch gedicht kan verklaren. Hij schreef er meerdere: naast Kullervo en En saga (beide gecomponeerd in 1891-1892) schreef Sibelius in de daaropvolgende jaren ook de Lemminkäinen-suite. In deze cyclus van vier symfonische gedichten schetst Sibelius op schilderachtige wijze de ervaringen van een Don Juan-achtig personage uit het Finse nationale epos Kalevala. Het tweede deel, De zwaan van Tuonela (in het Fins: Tuonelan joutsen), werd wereldberoemd en wordt vaak afzonderlijk uitgevoerd.

Met zijn keuze voor deze thematiek sloot Sibelius aan bij een populair gegeven in die tijd. Het artistieke landschap in Helsinki was immers diepgaand beïnvloed door het symbolisme van schilders als Magnus Enckell (1870-1925) en Akseli Gallen-Kallela (1865-1931). Hun fantasierijke schilderijen van zwanen, landschappen en water, gekenmerkt door een zacht kleurenpalet, waren zeer geliefd. Later sprak men ook wel van de gouden eeuw van de Finse schilderkunst.

De Lemminkäinen-suite draait rond de gelijknamige held uit de Finse mythologie. Hij wordt meestal afgebeeld als een knappe jongeling met rood golvend haar, zo aantrekkelijk dat alle meisjes op het eiland voor hem vielen. Om het mooiste meisje voor hem te winnen, moet hij een aantal uitdagingen tot een goed einde brengen. Zo dient hij met één pijl de mystieke zwarte zwaan op de donkere dodenrivier neer te halen. Voor hij zijn taak kan beëindigen, wordt Lemminkäinen echter door een giftige pijl van zijn rivaal getroffen en sterft. In het derde deel van de suite wekt zijn moeder hem opnieuw tot leven. De compositie bevat geen verhalende lijn maar verklankt fragmentarisch enkele gebeurtenissen uit het relaas. De sfeervolle suite is somber van toon, waarbij de solistische althobo de zwaan symboliseert.

Noa Bols

Deutsches Symphonie-Orchester Berlin

Het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin werd in zijn lange geschiedenis geleid door o.a. Lorin Maazel, Riccardo Chailly en Kent Nagano en staat momenteel onder leiding van Robin Ticciati. Naast zijn uitmuntende uitvoeringen is het orkest beroemd om bijzondere tradities als de ‘Casual Concerts’, toegankelijke concerten met toelichting van de dirigent, en de ‘Symphonic Mobs’ waarbij het orkest samen musiceert met amateurs. De thuishaven van het orkest is de Berliner Philharmonie, maar het toert ook regelmatig langs de belangrijkste internationale podia. Het bracht verschillende gewaardeerde opnames uit en won in 2011 een Grammy met een opname van Kaija Saariaho’s opera L’amour de loin.

Tarmo Peltokoski

De Finse dirigent Tarmo Peltokoski werd in 2022, op 22-jarige leeftijd, aangesteld als chef-dirigent van het Litouws Nationaal Symfonieorkest. In hetzelfde jaar werd hij benoemd tot vast gastdirigent bij de Deutsche Kammerphilharmonie Bremen en het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Daarnaast werkte hij samen met o.a. het hr-Sinfonieorchester, Los Angeles Philharmonic en Hong Kong Philharmonic, en met solisten als Yuja Wang, Matthias Goerne en Janine Jansen. Ook als pianist won Peltokoski al verschillende prijzen en speelde hij met alle belangrijke Finse orkesten. Vanaf seizoen 2024-2025 gaat hij aan de slag als muziekdirecteur van het Orchestre National du Capitole de Toulouse.

Martin Helmchen

De Duitse pianist Martin Helmchen staat op de belangrijkste internationale podia en wordt geroemd om zijn originele, gevoelige en technisch verfijnde interpretaties van voornamelijk klassiek-romantisch pianorepertoire. Als solist speelde hij samen met orkesten als de Berliner Philharmoniker, London Philharmonic Orchestra, Chicago Symphony Orchestra, en de Wiener Philharmoniker en onder dirigenten als Herbert Blomstedt, Klaus Mäkelä en Andris Nelsons. In 2020 ontving hij een prestigieuze Gramophone Music Award voor zijn opnames van de verzamelde pianoconcerto’s van Beethoven met het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin o.l.v. Andrew Manze.