Gürzenich-Orchester Köln, Emmanuel Tjeknavorian & Bertrand Chamayou

Welkom op het 20e Klarafestival! 

Onder de noemer We Are Now brengt deze bijzondere verjaardagseditie een ode aan het hier en nu. Niemand stapt de magie van het moment zo onvervaard binnen als festivalartiest Patricia Kopatchinskaja. Waar en wat ze ook speelt, deze Moldavische violiste en componiste laat de vlam in de pan slaan. Elk concert is voor haar een nieuw begin, een vol ogenblik waarin alles nog kan gebeuren. Klarafestival 2025 schetst een veelgelaagd portret van Patricia Kopatchinskaja als violiste, componiste en inspirator. 

Ter ere van onze 20e verjaardag lanceren we een nieuwe traditie: één dag lang wordt de Kunstberg omgetoverd tot Muziekberg/Mont des Musiques. Naast concerten en voorstellingen op verschillende locaties houden we een nieuw ensemble boven de doopvont. Sound of Brussels Orchestra gaat op zoek naar de uitzonderlijke klank van Brussel. 

We leven in uitdagende tijden. Ook daar staan enkele festivalprojecten bij stil. Tegelijkertijd bewijzen ze hoeveel hoop er tussen de noten van een Stabat Mater of een Dies Irae kan schuilen. Hoe muziek ons kan beroeren en inspireren. Voor Patricia Kopatchinskaja is muziek geen abstracte materie: ‘Muziek is er om iets mee te doen. Ook wanneer ze geen concrete boodschap of functie heeft, appelleert ze aan ons. Ze wil gehoord worden. Ik geloof niet in absolute muziek. Niet écht.’

Laat het feest losbarsten! 

Joost Fonteyne, intendant

Jan Raes, voorzitter

Chantal Pattyn, nethoofd Klara

Meer dan een moment van déjà vu

7 maart 1875. In het Frans-Baskische vissersdorpje Ciboure komt Maurice Ravel ter wereld. In zijn donkere ogen sprankelt een uitgesproken nieuwsgierigheid die nooit zou wegebben. Zijn geboortehuis ligt vlakbij de Spaanse grens en kijkt uit over een pittoreske baai met daarachter de Atlantische Oceaan, die Ravel in 1927 zou oversteken voor zijn eerste Amerikaanse tournee. Op het moment van die reis is de tweeënvijftigjarige Ravel een van de grootste Franse componisten. Zijn Boléro zou pas een jaar later Parijs veroveren, maar het merendeel van zijn overgebleven oeuvre was toen al geschreven. Tijdens de vier maanden in Canada en de VS wordt Ravel ondergedompeld in de roaring twenties van de nieuwe wereld. De soundtrack van die jaren ‘20 was natuurlijk jazz. Ravel ontmoet er ‘The King of Jazz’ Paul Whiteman en vergezelt George Gershwin in de jazzclubs van Harlem. Hij is gebiologeerd door de wolkenkrabbers in New York, bewondert de technologie in autofabrieken en verkent de natuurpracht over het hele land. Hij vindt er ook tijd om oude bekenden als Béla Bartók en Edgard Varèse terug te zien. De liefde is overigens wederzijds: staande ovaties en positieve kritieken maken de trip tot een succesverhaal. Ravel dirigeert de toonaangevende symfonische orkesten van Boston, Chicago en New York, en neemt zelf plaats achter het klavier.

Van Amerika naar het klavier

Het is moeilijk om ons het Pianoconcerto in sol groot (1929-30) voor te stellen als die verre reis niet had plaatsgevonden. Vastbesloten een tweede oversteek te maken, met zichzelf als solist in een concerto, gaat Ravel aan de slag. Zijn ambitie is nooit groter geweest. Zelfs Java staat op de voorbarige concertplanning! Door zijn verslechterde gezondheid en verhoogde werkdruk laat hij het idee om zelf te spelen in 1931 varen en ook de tournee is intussen ‘beperkt’ tot Europa door de beurscrash van 1929.

De keuze voor een pianoconcerto lijkt in onze ogen voor de hand liggend, maar was toen allesbehalve een logische zet. Het Franse concerto was al lang niet meer populair; Saint-Saëns schreef zijn laatste in 1896, bijvoorbeeld. Wat intussen wél hot was in Parijs, was jazz. Het eerste en derde deel van Ravels concerto barsten van blue notes, swingende tegentijden, bijgekleurde akkoorden en jazzy solo’s voor trompet en klarinet – duidelijke knipogen naar de Amerikaanse muziekstijlen. Het langzame middendeel verlaat de theatraliteit en guitige sfeer van het eerste deel met een uitgebreide, nostalgische pianosolo. Het thema wordt voorzichtig doorgegeven aan de houtblazers, die het dan weer plechtig overdragen aan de strijkers en piano. Met tromgeroffel en een kort statement in de blazers sleurt het derde deel ons weer in volle vaart mee. Minder herkenbaar voor het gemiddelde oor zijn Baskische thema’s die Ravel verwerkt in de buitenste delen, een overblijfsel van zijn onafgewerkte pianoconcerto uit 1906, Zasiak-Bat. De tweede oversteek van het Baskische vissersdorpje naar de Amerikaanse oostkust wordt alsnog gemaakt in dit concerto, en dat in slechts twintig minuten.

Rusland in Parijs

Dat niet enkel Amerikaanse jazz, maar ook Russische muziek de Parijse podia begin 20e eeuw bestormde, bewijzen de Ballets Russes onder Sergei Diaghilev en diens opdrachten aan Igor Stravinski (De Vuurvogel, Petroesjka en de Lentewijding). En ook Ravels orkestratie van de pianosuite Schilderijen uit een tentoonstelling (1874) van Modest Moessorgski wijst op de populariteit van de Russische grootmeesters. Tien delen verklanken evenveel kunstwerken van Victor Hartmann die Moessorgski in Sint-Petersburg gezien had, al is het verband niet in alle werken even duidelijk: ‘Samuel Goldenberg en Schmyuÿle’ combineert twee portretten (de rijke en de arme jood). Op de plompe tonen van het ‘Promenade’-thema wandelen we van het ene doek naar het andere. ‘Promenade’ is meer dan een moment van déjà vu. Door de veranderende orkestratie en het karakter van de geschraagde stukken is het ofwel een zachte prelude tot het ‘Ballet van de kuikens in de dop’ of een contrasterend middendeel tussen ‘Il vecchio castello’ en ‘Tuilerieën’. Het thema is ook verwerkt in ‘Cum mortuis in lingua mortua’ en ‘De grote poort van Kiev’, waar het uitgroeit tot een hymne met patriottische inslag. Ravel orkestreerde de suite op vraag van dirigent Serge Koussevitzky en zette zo een van zijn weinige orkestraties van andere componisten op papier. Andere voorbeelden zijn de gedeeltelijke re-orkestratie van Antar van Rimski-Korsakov en de orkestraties van Schumanns Carnaval, Chabriers Menuet pompeux, en Debussy’s Sarabande en Danse. De première van Ravels Schilderijen uit een tentoonstelling in 1922 in de Parijse opera kon op veel bijval rekenen. Recensent – en oude kennis van Ravel – Emile Vuillermoz schreef drie jaar later over de orkestratie: ‘Men heeft niet de indruk in de aanwezigheid te zijn van een tweedehands werk. (...) In Schilderijen uit een tentoonstelling heeft Ravel zowel het werk van de schepper als van de bewerker gedaan.’

Greatest hits uit Armenië

Met de Gayaneh Suite (1939-42) van de Armeense Sovjetcomponist Aram Khachaturian brengt het Gürzenich-Orchester Köln dit programma helemaal in Russisch-Frans evenwicht. De orkestrale suite bundelt de mooiste muziek uit het gelijknamige ballet – een verzameling onversneden evergreens en veelgebruikte filmmuziek. Zo gebruikte Stanley Kubrick ‘Gayaneh’s Adagio’ in 2001: A Space Odyssey. De arme katoenplukster Gayaneh beklaagt hierin de dronkenschap en wanpraktijken van haar man. Het strijkersorkest biedt troost, maar beterschap is in zicht. Even later viert de ophitsende ‘Sabeldans’ het huwelijk van Gayaneh en haar nieuwe vlam Kazakov, een commandant. Zijn collega’s beklinken het kersverse echtpaar met hun ceremoniële sabels. Dansvormen uit Armenië, Georgië en Oekraïne – met hun typisch gestileerde gebruik van handen en armen –  domineerden het ballet. Wie weet wat de Ballets Russes en Ravel van dit scenario hadden kunnen maken als Gayaneh twintig jaar vroeger het levenslicht had gezien? We zullen het nooit weten, maar kunnen vanavond onze verbeelding vrij laten pirouetteren.

Guillaume De Grieve 

Gürzenich-Orchester Köln

Het Gürzenich-Orchester Köln is een van de prominentste Duitse orkesten op de concert- en operapodia. Het werd opgericht in 1827 en bracht in zijn rijke geschiedenis premières van componisten als Brahms, Richard Strauss en Mahler. Jaarlijks speelt het een 50-tal concerten in de Kölner Philharmonie, naast zo’n 160 operavoorstellingen als vast orkest van Oper Köln. Als stadsorkest van Keulen zoekt het Gürzenich-Orchester ook het contact met de samenleving op via projecten met jongeren, ouderen en amateurmuzikanten. Van 2015 tot 2024 was François-Xavier Roth kapelmeester van het orkest en muziekdirecteur van de stad Keulen, vanaf seizoen 2025-2026 neemt Andrés Orozco-Estrada die rollen over.

Emmanuel Tjeknavorian

De Oostenrijkse dirigent Emmanuel Tjeknavorian staat bekend als een veelzijdige artistieke persoonlijkheid. Hij begon zijn carrière als succesvol violist en speelde wereldwijd op de meest gerenommeerde concertpodia. In 2015 behaalde hij de tweede plaats op de International Jean Sibelius Violin Competition. Als dirigent leidde hij orkesten als de Filarmonica della Scala, het hr-Sinfonieorchester, de Wiener Symphoniker, het Luzerner Sinfonieorchester en het Orchestre national d’Île de France. Sinds 2024 is hij muziekdirecteur van het Orchestra Sinfonica di Milano. Tjeknavorian bracht verschillende albums uit als violist en dirigent en won in 2018 een OPUS Klassik Award als jonge artiest van het jaar.

Bertrand Chamayou

De Franse pianist Bertrand Chamayou studeerde aan het Conservatoire de Paris bij Jean-François Heisser. Hij treedt regelmatig op in zalen als het Théâtre des Champs-Élysées, Lincoln Center en Wigmore Hall en stond daarnaast op festivals als de Salzburger Festspiele, Edinburgh International Festival en Beethovenfest Bonn. Als solist werkte hij samen met orkesten als de Wiener Philharmoniker, NHK Symphony Orchestra, Cleveland Orchestra en New York Philharmonic. Voor zijn talrijke cd-opnames won hij o.a. een ECHO Klassik (2016) en een Gramophone Recording of the Year Award (2019). Daarnaast kreeg hij driemaal de Victoire de la Musique voor instrumentale solist van het jaar.

GÜRZENICH-ORCHESTER KÖLN

1. Violin
Natalie Chee
Arata Yumi
Elisabeth Polyzoides
Petra Hiemeyer
Anna Kipriyanova
Daniel Dangendorf
Nikolai Amann
Valentin Ungureanu
Evgenia Sverdlova
Marie-Noëlle Richard
Esther Hermann
Alicia Choi

2. Violin
Sergey Khvorostukhin
Marie Šparovec
Miyeon Lee
Martin Richter
Sigrid Hegers-Schwamm
Susanne Lang
Nathalie Streichardt
Joanna Becker
Anna van der Merwe
Ayane Okabe
Marina Hermida Rodríguez
Ernst Jan Vos

Viola
Öykü Canpolat
Mischa Pfeiffer
Bruno Toebrock
Annegret Klingel
Antje Kaufmann
Ina Bichescu
Rudi Winkler
Gerhard Dierig
Sarah Aeschbach
Felix Weischedel

Violoncello
Ulrich Witteler*
Jee-Hye Bae
Angela Chang
Franziska Leube
Daniel Raabe
Sylvia Borg-Bujanowski
Julian Bachmann
Maialen Eguiazabal Arruabarrena

Double bass
Christian Geldsetzer
Ertuğ Torun
Jason Witjas-Evans
Jon Mikel Martínez Valgañón
Daniel López Giménez
Pavel Hudec

Flute
Alja Velkaverh-Roskams

Rossana De Jesús Valente
Priska Rauh

Oboe
Thomas Hecker*
Ikuko Homma
Christopher Vettraino

Clarinet
Felix Löffler*
Andreas Oberaigner
Thomas Adamsky

Bassoon
Thomas Jedamzik
Victor König
Diane Mugot

Horn
Achille Fait
David Neuhoff
Andreas Jakobs
Jens Kreuter

Trumpet
Simon de Klein
Pierre Evano
Benedikt Neumann

Trombone
Aaron Außenhofer-Stilz
Carsten Luz
Jan Böhme

Tuba
Karl-Heinz Glöckner

Timpani

Robert Schäfer

Percussion
Alexander Schubert
Uwe Mattes
Christoph Baumgartner
Lukas Schrod
Christoph Lindner*

Harp
Antonia Schreiber
Saskia Kwast

Klavier/Celesta
Paulo Álvares*

Alto saxophone
Koryun Asatryan*

*Guests of the Gürzenich Orchestra

**Orchestra Academy of the Gürzenich Orchestra