Simply Quartet

Welkom op het 20e Klarafestival! 

Onder de noemer We Are Now brengt deze bijzondere verjaardagseditie een ode aan het hier en nu. Niemand stapt de magie van het moment zo onvervaard binnen als festivalartiest Patricia Kopatchinskaja. Waar en wat ze ook speelt, deze Moldavische violiste en componiste laat de vlam in de pan slaan. Elk concert is voor haar een nieuw begin, een vol ogenblik waarin alles nog kan gebeuren. Klarafestival 2025 schetst een veelgelaagd portret van Patricia Kopatchinskaja als violiste, componiste en inspirator. 

Ter ere van onze 20e verjaardag lanceren we een nieuwe traditie: één dag lang wordt de Kunstberg omgetoverd tot Muziekberg/Mont des Musiques. Naast concerten en voorstellingen op verschillende locaties houden we een nieuw ensemble boven de doopvont. Sound of Brussels Orchestra gaat op zoek naar de uitzonderlijke klank van Brussel. 

We leven in uitdagende tijden. Ook daar staan enkele festivalprojecten bij stil. Tegelijkertijd bewijzen ze hoeveel hoop er tussen de noten van een Stabat Mater of een Dies Irae kan schuilen. Hoe muziek ons kan beroeren en inspireren. Voor Patricia Kopatchinskaja is muziek geen abstracte materie: ‘Muziek is er om iets mee te doen. Ook wanneer ze geen concrete boodschap of functie heeft, appelleert ze aan ons. Ze wil gehoord worden. Ik geloof niet in absolute muziek. Niet écht.’

Laat het feest losbarsten! 

Joost Fonteyne, intendant

Jan Raes, voorzitter

Chantal Pattyn, nethoofd Klara

Eenheid in meerstemmigheid 

Het strijkkwartet wordt beschouwd als de koning van de kamermuziek. Wat die adellijke titel niet laat uitschijnen, is dat het een zeer democratische muziekvorm is. De muzikanten zijn allevier gelijkwaardig en geven elkaar de ruimte om hun stem te laten horen. Er is geen dirigent die bepaalt welke richting ze uitgaan, dat doen ze onderling en in dialoog. De cross-over aan meerstemmigheid leidt tot een zinderende symbiose die niemand onberoerd laat. Van cross-overs gesproken: het jonge, dynamische Simply Quartet zoekt in zijn programma’s steeds naar manieren om uiteenlopende muzikale werelden met elkaar te versmelten. ‘Uit de Chinese filosofie komt het idee van een groot geheel waarin tegenstellingen afhankelijk zijn van elkaar en elkaar aanvullen’, zeggen de muzikanten. ‘Als vier verschillende individuen geven we samen vorm aan die eenheid.’ De strijkkwartetmuziek in dit programma toont alvast hoe de combinatie van uiteenlopende werelden in een prikkelend, meerstemmig geheel resulteert. 

Het Simply Quartet opent met een werk van de Britse altvioliste en componiste Rebecca Clarke (1886-1979). Ze was de eerste vrouw die aan het Royal College of Music in Londen een compositieopleiding volgde bij de gerenommeerde Charles Stanford. Op Stanfords aanraden begon Clarke altviool te spelen, omdat ze zo ‘precies in het midden van de klank zou zitten’ en van binnenuit zou ervaren hoe composities werken. De altviool, vaak beschouwd als het kneusje onder de strijkinstrumenten, kreeg een belangrijke plaats in Clarkes leven. Ze slaagde erin om als professioneel altvioliste in orkesten en kamermuziekensembles zichzelf in levensonderhoud te voorzien. Componeren bleef een nevenactiviteit – als vrouw werd Clarke vaak miskend in de job. Wel gebruikte ze haar composities om haar instrument meer op het voorplan te plaatsen, vertrekkende van haar ervaringen vanuit ‘het midden van de klank’. Voor vele altviolisten is ze een toonaangevende componiste binnen het repertoire voor dit instrument.

Ook in het intieme Poem uit 1926 schrijft Clarke een prachtige partij voor de altviool. Twee basismotieven, die het geheel een ritmische puls geven, verweven zich tot een thema dat zich in kleine stapjes ontwikkelt en continu wordt doorgegeven tussen de muzikanten. De harmonieën en gedempte strijkersklank doen denken aan het impressionisme van Claude Debussy. Poem werd postuum uitgegeven in 2004 – Clarke stopte in 1944 met componeren en heeft heel wat partituren nooit officieel gepubliceerd. Pas in de jaren 1970, o.m. onder invloed van de tweede feministische golf, kwam er meer aandacht voor haar oeuvre. Clarke wordt vandaag beschouwd als een van de grootste componisten en altviolisten van haar tijd, een vrouwelijk rolmodel binnen de lang door mannen gedomineerde wereld van de klassieke muziek.

Vervolgens krijgen we een opzwepend deel uit het eerste strijkkwartet van Wynton Marsalis (°1961) te horen, een prominente gast tijdens deze editie van het Klarafestival. De in New Orleans geboren trompettist combineert net als Rebecca Clarke zijn praktijk als muzikant met componeren. Hoewel hij vooral faam maakte in de jazzwereld (hij sleepte al meerdere Grammy’s in de wacht), is Marsalis helemaal thuis in de klassieke muziek. Zo soleerde hij al op zijn veertiende met de New Orleans Philharmonic tijdens een muziekwedstrijd, die hij won door het virtuoze trompetconcerto van Haydn te spelen. Regelmatig trekt Marsalis de ‘klassieke’ kaart in zijn composities, maar een cross-over naar andere stijlen is nooit ver weg: het eerste strijkkwartet staat bol van de jazz-invloeden die Marsalis met de paplepel heeft meegekregen. New Orleans wordt niet voor niets de geboortestad van de jazz genoemd.

Marsalis zet zijn muziek wel vaker in om het te hebben over rassendiscriminatie en zwarte emancipatie. Zo ook in zijn eerste strijkkwartet uit 1995: het werk kreeg de ondertitel ‘At the Octoroon Balls’. ‘Octoroon’ is een koloniale term voor iemand die voor een achtste van zwarte afkomst is. In New Orleans werden in de 19e eeuw bals georganiseerd waar mensen van kleur de ‘opportuniteit’ kregen om een witte huwelijkspartner te vinden. Vaak draaiden de feestjes uit op een seksuele fetisjisering van niet-witte mensen en gedwongen prostitutie. De muziek waarop gedanst werd had een Europese inslag, gespeeld door voornamelijk zwarte muzikanten die hun eigen muziektradities meenamen, zoals jazz. Marsalis laat die werelden versmelten in zijn eerste strijkkwartet. De compositie verkent de Creoolse tegenstellingen en compromissen die een stad als New Orleans tekenen. Het deel dat het Simply Quartet speelt, ‘Creole Contradanzas’, verwijst naar de koppeldansen op de bals: een swingende smeltkroes van Europese en zwarte muziektradities.

Tot slot speelt het Simply Quartet het strijkkwartet in sol klein van de Noorse componist Edvard Grieg (1842-1907). Grieg componeerde het tussen 1877 en 1878, toen hij zich had teruggetrokken in een landelijk gebied nabij Bergen. Hij hoopte dat die omgeving hem zou inspireren om meer folkloristische elementen te integreren in klassieke muziekvormen zoals het strijkkwartet, maar dat viel hem zwaar en de creativiteit liet op zich wachten. Uiteindelijk is het hem toch gelukt om de twee werelden te combineren: het hoofdthema van het strijkkwartet ontleende Grieg aan een lied van hemzelf, Spillemænd. Dat vertelt het sprookjesachtige verhaal van een minstreel die van een watergeest wil leren hoe hij zijn geliefde kan betoveren met muziek – tevergeefs. Het hoofdthema introduceert Grieg al van bij het begin – in mineur, statig en luid, waarbij elke muzikant meerdere snaren tegelijkertijd moet aanstrijken. Het muzikale materiaal van deze ronkende opener keert in de loop van de vier bewegingen op uiteenlopende manieren terug.

Dat aanstrijken van meerdere snaren  – ‘dubbelgrepen’ genoemd – wekt de indruk dat niet vier muzikanten spelen, maar een groot strijkorkest. De rijke sonoriteit schept een weidsheid die doet verlangen naar de Noorse natuur. Maar het maakt het werk ook technisch zeer uitdagend om uit te voeren. Griegs uitgever wilde het daarom in eerste instantie niet publiceren: de muziek was ongewoon dik georkestreerd voor een strijkkwartet; een nieuwe versie voor een grotere bezetting leek de enige oplossing. Ondanks de kritiek werd het strijkkwartet bij de première een groot succes. Griegs compositie wordt gezien als een sleutelwerk tussen de romantiek en het impressionisme – Claude Debussy recupereert het hoofdthema in zijn eigen, impressionistische strijkkwartet. Geen wonder dat het Simply Quartet met zo’n verbindende compositie zijn reis vol muzikale meerstemmigheid wil eindigen.

Maarten Boussery

Simply Quartet

Uitgaande van het idee dat tegenpolen elkaar aanvullen, combineert het jonge Simply Quartet eenvoud en complexiteit, klassiek en modern en haalt het inspiratie uit klankwerelden van verschillende culturen. Het kwartet werd opgericht in Shanghai en ontwikkelde zich verder in Madrid en Wenen. Het won eerste prijzen op de International Joseph Haydn Chamber Music Competition (2017), de Franz Schubert and Modern Music Competition (2018), de Carl Nielsen International Chamber Music Competition (2019) en Quatuors à Bordeaux (2019). Sindsdien stond Simply Quartet onder andere op de podia van Wigmore Hall, Concertgebouw Amsterdam, Tonhalle Zürich, Konzerthaus Berlin en Beethovenfest Bonn.