Zon, zee, strand en klimaatverandering

Vaiva Grainytė, Lina Lapelytė en Rugilė Barzdžiukaitė: jullie hebben alle drie erg uiteenlopende achtergronden. Hoe hebben jullie elkaar ontmoet?

Vaiva: We kennen elkaar al sinds onze tienerjaren. We zijn niet alleen collega’s, maar ook goede vrienden. We groeiden alle drie op in Kaunas, de op één na grootste stad van Litouwen en delen collectieve herinneringen. Lina en ik liftten geregeld samen en woonden undergroundconcerten bij, terwijl Rugile en ik aan dezelfde fotografieschool studeerden. Ik denk dat onze vriendschap en ons gedeeld verleden de spil vormen van onze samenwerking.

Lina: Het is ook een intellectuele vriendschap. We delen onze kijk op de wereld, voelen vaak de dingen op eenzelfde manier aan en staan op eenzelfde manier in het leven …

Rugilė: Tegen de achtergrond van ons eerste project samen is nog een ander soort vriendschap gegroeid, toen we beseften hoe sterk onze artistieke opvattingen bij elkaar aansloten.

Sun & Sea was niet jullie eerste samenwerking. In 2010 creëerden jullie samen Have a Good Day!, wat ook een groot succes was.

Lina: De opera Have a Good Day!, voor 10 kassiersters, supermarktgeluiden en piano, bracht ons op artistiek vlak dichter bij elkaar. Have a Good Day! gaat over de cyclus van kopen en verkopen, consumentisme, kapitalisme, ... De kassierster in de supermarkt groeide uit tot een metaforische figuur, een reflectie van onszelf. Toen we op tournee waren met Have a Good Day! en we ons op onze eigen praktijken zijn gaan toespitsen, kreeg Sun & Sea langzaam maar zeker vorm. Later beseften we dat onze nieuwe opera eigenlijk een vervolg breit aan ons eerdere thema rond de consumptiemaatschappij en de collectieve stem, al gaan we nu een stap verder: de consumptie van de planeet en het plezier ervan.

Om het thema van de klimaatverandering aan te kaarten, speelt jullie nieuwe opera zich af middenin een kunstmatig en drukbezocht strand. Waarom precies?

Rugilė: Toen we ons in het begin een strand vol zingende mensen voorstelden, dachten we intuïtief aan het verband tussen ons lichaam, dat kwetsbaar en sterfelijk is, en de Aarde, een groot maar net zo kwetsbaar hemel-lichaam. Maar het geheel blijft luchtig en soms ook grappig. Als je onze gewoonten op het strand vanop een afstand bekijkt, is de mens eigenlijk een vreemd wezen. Vreemder nog dan elk ander dier dat in zee leeft of door de lucht vliegt. Het feit dat de strandgangers ook nog eens zingen, maakt de ervaring des te surreëler. Tegelijkertijd helpt de ironie van dit alles om moeilijke thema’s aan te snijden. Het maakt ze gemakkelijker te vatten.

De uitwerking van Sun & Sea zal ongetwijfeld een hele uitdaging zijn geweest. Wat was volgens jullie de grootste uitdaging in het project? 

Vaiva: Toen we beseften dat ons zingende strand ook de milieukwestie zou aansnijden, werden we overrompeld door de complexiteit en het verontrustend karakter van de milieuproblematiek. Hoe konden we zoiets in onze teksten weergeven? Wat moesten deze zonnebadende lichamen ons vertellen, zingen? En wie moeten ze voorstellen? Maar ook: hoe vermijden we dat we profetisch gaan klinken? Hoe pakken we zoiets subtiel maar doeltreffend aan? 

Lina: Los van het feit dat we iets goeds wilden voorstellen en trouw wilden blijven aan onze opvattingen in het licht van alle financiële, conceptuele en productionele aspecten, bleek het bewaren van een nuchtere blik nog de grootste uitdaging. Samen op dezelfde golflengte blijven. 

Was het moeilijk om een gemeenschappelijke taal te vinden?

Vaiva: Het is net alsof je samen op kot de keuken moet delen. Alle ingrediënten van het stuk worden op hetzelfde moment en gezamenlijk bereid. En toch heeft iedereen zijn eigen specifieke taken en vaardigheden, zijn eigen kamer en stekje. Dankzij die bewuste ‘kot’-modus wordt de privacy voortdurend onderbroken en beoordeeld. Met andere woorden: het is een overweldigend proces! 

Lina: We hebben sterk uiteenlopende achtergronden. Vaiva is schrijfster en dichteres. Zij studeerde theaterkritiek. Rugile is documentairemaakster en studeerde theaterregie. Ik ben muzikante en actrice met een diploma beeldhouwkunst op zak. In ons werk tekenen we eerst samen de conceptuele krijtlijnen uit. Daarna legt elk van ons zich toe op specifieke taken. Vaiva schrijft de tekst, die ik op mijn beurt op muziek zet; terwijl Rugile zich toelegt op het visuele aspect. In Sun & Sea speelden de acteurs ook een bepalende rol in de manier waarop het stuk vorm kreeg. We hebben de acteurs samen gekozen, hen in ons creatieproces opgenomen en naar hen geluisterd.

Vaiva Grainytė, uw werk wordt wel eens omschreven als ‘weerspiegelingen van het dagelijkse leven’, ‘door de ogen van een ironische antropoloog’. Zijn die elementen ook terug te vinden in het libretto van Sun & Sea? 

Vaiva: Jazeker. Het thema van de klimaatverandering is op zich buitengewoon verontrustend en wordt gevoed door wanhoop en smart. Het was best een uitdaging om het juiste register te vinden voor het stuk: om niet terug te vallen in het overheersende doemdenken en het bijhorende discours, maar evenmin een oplossing op te dringen en uiteindelijk moralistisch over te komen. Humor en ironie zetten daarentegen de deur op een kier voor melancholie. Het libretto van het stuk is als een lappendeken van verhalen, innerlijke monologen en gedachtestromen, nu eens gezongen als solo, dan weer in koor. Die ‘verhalensoep’ kan alledaags en onbekommerd overkomen: een vrouw die klaagt over vieze honden, een veganist die droomt over een bezoekje aan een visrestaurant. De poppy sound en kunstmatige oceaan van liederen heeft echter een dreigende ondertoon: kwallen dansen met plasticzakken, water zo groen als een bos, een vakantieganger met badmode ‘made in China’ ... Het zijn verhalende micromomenten die samen verwijzen naar de geneugten van consumentisme en laksheid. Ze zijn het resultaat van onderzoek, eigen ervaringen en persoonlijke ontmoetingen met de zangers.

Rugilė Barzdžiukaitė, wat was uw benadering van de regie? Heeft uw achtergrond in de filmwereld de regie van deze live performance beïnvloed? 

Rugilė: Vóór ik aan Sun & Sea begon, draaide ik een film met als titel Acid Forest, waarin mensen aankomen op een toeristische trekpleister en er in de gaten worden gehouden door de vogels in de lucht. Die film zet de hiërarchie tussen mens en dier op haar kop. Mensen lijken net mieren, kleine wezentjes. Die ervaring heeft me geholpen om het strand vanop een zekere afstand te bekijken: een doodgewone situatie met een grote antropologische waarde, die tal van milieukwesties aansnijdt. 

Lina Lapelytė, uw composities benaderen het zingen vaak als een collectief gebeuren dat gedeeld wordt door zowel professionals als amateurs. Hoe zit dat in Sun & Sea?

Lina: Voor mij is muziek beeldend. Ik denk zelden aan geluid op zich, puur omwille van de schoonheid. Samenwerken met verschillende mensen, met uiteenlopende muzikale vaardigheden, leert ons over verdraagzaamheid, geduld en traagheid. Ik vind het fijn om daaraan herinnerd te worden. Voor mijn recentste, nog lopende werk, Study of Slope, nodigde ik toondove mensen uit op een muzikale reis. In Sun & Sea zit de muziek geworteld in diepgaande observatie van de mensen met wie we wilden samenwerken. De meeste aria’s werden dan ook geschreven met de zanger in gedachten. Het collectieve aspect van het musiceren en de resonantie waartoe het kan leiden binnen een groep, vind ik fascinerend. Eén stem die uitmondt in een collectieve stem, is buitengewoon krachtig. Die kracht overstijgt de muziek op zich.