Ictus, Contrechamps, Tarek Halaby & Nina Guo

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Liquid Room

… onze trots en vreugde

Deze avonden met meerdere podia zijn sinds 2009 te zien over heel Europa. Mensen komen en gaan, nemen plaats op kleine krukjes of blijven rechtstaan. Het geheel heeft iets weg van een festival, waarbij we snel schakelen van de ene scène naar de andere, met muziek uit uiteenlopende stijlen en strekkingen, die uitnodigt tot verschillende manieren van luisteren. 

Robert Ashley

… de illustere onbekende 

Ter herinnering: in 1983 maakte Peter Greenaway de spraakmakende documentaire Four American Composers. Naast Philip Glass en John Cage, toen allebei al eminente componisten, benadrukte de film het belang van Meredith Monk en Robert Ashley voor de ontwikkeling van de Amerikaanse muziek. Het is Ashley die ons vandaag de dag fascineert met zijn ongrijpbare werk, op literair gebied ongetwijfeld het meest ambitieuze van allemaal.

Als bezieler van het beroemde ONCE Festival, dat in de jaren 1960 in Michigan begon, slaagde Ashley erin een platform te creëren waar de geest van Fluxus, performancekunst (Lucinda Childs, Steve Paxton), hedendaagse kamermuziek en punk (de Stooges van Iggy Pop speelden er in hun embryonale vorm) naast elkaar bestonden. Hij noemde zijn eigen stijl ‘Music with Roots in the Aether’, voordat ze bekend werd als ‘minimal music’. Ashley eigende zich in de ontwikkeling van zijn werk een grote vrijheid toe. Als resultaat van een collectief proces is zijn werk een appel aan creatieve vrijheid, ver verwijderd van de aanpak in de klassiek-modernistische opera.

Dagdroom 

Ashleys werk uit de jaren 1980 staat met een zekere stilistische perfectie symbool voor wat men later het ‘postmoderne momentum’ is gaan noemen. ‘Ik denk dat er nauwelijks nog heldendom is’, aldus Ashley – een uitspraak die hem dichter bij Andy Warhol brengt. En inderdaad, er zijn geen helden in deze paradoxale opera's, enkel individuele verhalen, een veelheid aan kleine personages uit een archetypisch Midden-Amerika.

Ashley beweerde ook dat hij aan een lichte vorm van het syndroom van Gilles de la Tourette leed, waardoor hij een onwillekeurige, voortwoekerende stroom van woorden produceerde met veel betekenisniveaus. Op basis van dit eigenzinnige schrijverschap stelde hij empirisch de drie elementen van zijn onnavolgbare stijl vast: het gebruik van de microfoon om de subtielste intonaties van de gesproken stem op te vangen, een cultus van de hoge snelheid (‘Engels klinkt niet goed als het wordt vertraagd’, zei hij altijd) en tot slot, de onverschillige houding van de perfecte dandy.

Dan gebeurt het wonder: het proza van de levens van niet-helden gaat over in Aethereal Music, met veranderende bewustzijnstoestanden. ‘Ik projecteer mezelf in een soort dagdroom als ik het gesproken woord op muziek hoor’, zei Ashley.

Herschepping 

Pas nu zijn we klaar om ons in Ashleys raadselachtige werk onder te dompelen. Het is een verzameling van verbale instructies, literaire stukken, opnames, videobanden, akkoordenschema's en traditionele notaties. De geest van zijn werk goed begrijpen, vraagt een groot persoonlijk engagement, een scherp gevoel voor wat interpretatie kan betekenen en een oprechte collectieve inspanning om te herscheppen. Er is één kompas dat we onbetwistbaar als leidraad kunnen gebruiken: de muzikaliteit van de gesproken stem. Hiervoor hebben we twee opmerkelijke stemmen uitgenodigd: Nina Guo, een Amerikaanse sopraan, journaliste en radio-omroepster, gevestigd in Berlijn; en Tarek Halaby, een Palestijns-Amerikaanse danser en performer die in Brussel woont. 

A Theatre of Voices 

Om direct tot de kern van de zaak te komen, besloten we ons te verdiepen in het rijkste en meest iconische materiaal van Robert Ashley: zijn zevendelige televisieserie Perfect Lives, geproduceerd in 1983 met videokunstenaar John Sanborn. Deze serie wordt beschreven als een wandeling door een aantal hoogtepunten van het Amerikaanse mentale landschap (het Park, de Supermarkt, de Kerk, de Bank) en door het gewone leven van de inwoners. De puurste Amerikaanse volkstaal wordt erin vastgelegd. De reeks, waarin video-experimenten de hoofdrol spelen, wordt algemeen beschouwd als een voorloper van wat de televisie tien jaar later zou ontwikkelen.

Maar net zoals we onlangs een nieuwe versie van Philip Glass' opera Einstein on the Beach presenteerden, waarbij we ons uitsluitend concentreerden op het spektakel van musici aan het werk, benaderen we Ashleys Perfect Lives vanuit een strikt muzikale en performatieve invalshoek. We richten ons op het theater van de stemmen en de productie van nieuwe akoestische beelden van het lichaam.

Partners in crime 

Als neventhema presenteren we een nieuwe lezing van Tap Dancing in The Sand, een recenter, gecomponeerd werk van Robert Ashley, uitgevoerd door het Zwitserse ensemble Contrechamps, onze eregasten voor deze nieuwe Liquid Room. 

Over Jessie Cox     

Jessie Cox is een Zwitsers-Afro-Amerikaanse drummer, componist en onderzoeker. Hij is bezig met een doctoraat aan Columbia University. Hij heeft gewerkt met het Sun Ra Arkestra, het Ensemble Modern en het JACK Quartet. Zijn speciaal voor dit concert bestelde drieluik maakt op zijn eigen manier deel uit van onze ‘theatre of voices’, door twee acteurs met paradoxale bestaanswijzen op te voeren: het gezang van uitgestorven vogelsoorten en de talking drum.

Dit is wat de componist over deze composities vertelt: 

‘The Drum is a Tree en Re(mnants): of Woods and Skins zijn twee werken die door middel van muziek de onderlinge verbondenheid van de klimaatcrisis en anti-zwart racisme aan de kaak stellen. De functie van muziek is hier om ons open te stellen voor nieuwe mogelijkheden, voor toekomsten die nog niet bedacht en vooralsnog onmogelijk zijn. De drum dient als model en metafoor voor deze mentale herconfiguratie. In zijn materiële vorm is de trommel gemaakt van hout en de huiden van runderen of wilde dieren. De devaluatie van en het verbod op trommels, die gepaard gingen en nog steeds gaan met vormen van uitroeiing zoals kolonialisme, slavernij en kapitalistische uitbuiting, vinden hun analogie in de vernietiging van onze omgeving en ons leven, zowel menselijk als niet-menselijk. De trommel is ook een levend geluid, en net als alle levens, levensvormen, manieren van leven en manieren van klinken die door deze crises worden vernietigd, is het geluid van de trommel in gevaar. Maar wat zou er gebeuren als we muziek-maken, als het geluid van de trommel weer gewaardeerd zou worden en zou veranderen hoe we waarderen? Als erfgenamen van de overlevenden van meerdere uitstervingen krijgen we de kans om niet alleen opnieuw na te denken over hoe we in en met de wereld leven, maar ook wat ‘we’ zouden kunnen zijn.’

Over Jennifer Walshe  

In 2016 publiceerde een informeel internationaal netwerk van componisten een reeks korte manifesten onder de vlag van de ‘New Discipline’. Deze kunstenaars (o.a. James Saunders, David Helbich, Matthew Shlomowitz, Neele Hülcker, François Sarhan, Jessie Marino, Steven Takasugi, Natacha Diels en Jennifer Walshe) hadden een en ander gemeen: een benadering verwant aan de conceptuele kunst; het werken rond ecologische, dekoloniale en queer thema's; de transitie van ‘excellentie op het gebied van informatica’ naar aandacht voor alle populaire vormen van het digitale leven; en, afhankelijk van het temperament van de kunstenaar, een nadruk op humor, kitsch of de esthetiek van de ‘doe-het-zelver’. 

Met Three Songs streeft Jennifer Walshe, van Ierse afkomst, het enigszins borgesiaanse project na van een denkbeeldige encyclopedie van de Ierse cultuur. We denken aan haar nepdocumentaires over een grote Ierse Dada-beweging, totaal denkbeeldig. In Three Songs gebruikt ze kunstmatige intelligentie om een synthetische folklore uit het niets te creëren.

Over Tom Johnson 

Als bevoorrechte getuige van de Amerikaanse avant-garde van de jaren 1970 via zijn columns in The Village Voice – en dus samen met Michael Nyman verantwoordelijk voor de nu omstreden term 'minimalisme' – is Tom Johnson ook een componist met een heel eigen stem. Zonder ooit een machine te hebben gebruikt, heeft hij 'ambachtelijke' algoritmische muziek ontwikkeld van een radicale elegantie. Elk van zijn werken is een muzikaal antwoord op een logisch, wiskundig of topologisch probleem. Rational Melody X is een systematische combinatie van 3 x 3 noten, met het parfum van de perfectie van een Bach-prelude. In de ambitieuzere Rational Melody XV construeert hij een fractale melodie – lees ze zoals ze is, of pik er slechts één op de twee, vier, acht of zestien noten uit: het is altijd dezelfde melodie. 

Over Bryn Harrison 

In een tijd waarin de 'minimalistische stijl' het neo-academisme van onze tijd aan het worden is, is er niets verfrissender dan terug te kijken naar de vreemde repetitieve systemen van Bryn Harrison, die verbonden blijven met de krachtigste intuïties van de Amerikaanse avant-garde: het transformeren van de waarneming door het geheugen te desoriënteren. Bryn Harrison: ‘Pure herhaling verandert niets aan het object zelf, maar wel iets aan de geest die erover nadenkt. [Mijn] werken houden zich expliciet bezig met aspecten van duur en geheugen, waarbij approximatieve en identieke herhaling nauw samenwerken om de luisteraar punten van oriëntatie en desoriëntatie te bieden.’

Over Sarah Nemtsov

Sarah Nemtsov, geboren in 1980, heeft een rijk en intens oeuvre ontwikkeld (meer dan 150 composities!), waarin elektronica vaak in dienst staat van een rusteloze droomwereld. Over een ander werk, dat perfect aansluit bij dat van vandaag, schreef ze ooit het volgende: ‘Ik wilde een aards geluid, met stof en vuil, modder, stenen, organisch materiaal van een andere bodem dan die waarop wij leven.’

Over Laurie Anderson 

O Superman maakt deel uit van de grote multimediacyclus United States. Deze acht uur durende show, gecomponeerd en uitgevoerd door Laurie Anderson, werd veertig jaar geleden, in 1983, gecreëerd in Brooklyn. Het werk heeft zijn tijd gemarkeerd: tegelijk monumentaal en ogenschijnlijk 'bricolage', bestaat het uit video's en stilstaande beelden, avant-garde en popmuziek, gesproken tekst, gebarenperformance en speelse elektronica. De film van de show wordt nu in een loop geprojecteerd als onderdeel van de permanente collectie in het MoMA in New York. 

O Superman is gebaseerd op een subtiel, giftig gedicht dat afwisselend valse pistes en plotwendingen bevat. Het opent met een heerlijk gevoel voor humor: het lijkt erop dat de moeder van Superman hem wil controleren en een bericht wil achterlaten op het antwoordapparaat van haar zoon. Superman krijgt te maken met een helikoptermoeder: het kan verkeren! Maar de stem van ‘Mama’ verandert al snel van aard. Het wordt al snel The Voice, een verontrustende figuur van de Ander, tegelijkertijd zachtaardig, insinuerend en anoniem: ‘Nou, jij kent mij niet, maar ik ken jou’. Op het antwoordapparaat van Superman staat De Stem er vervolgens op om een zeer specifieke boodschap achter te laten: ‘Maak je klaar, de vliegtuigen komen eraan, de Amerikaanse vliegtuigen’. De luisteraar begrijpt dan dat de stem van Mama misschien niets meer is dan de stem van Amerika zelf, het vage patriottisme dat overblijft ‘wanneer gerechtigheid weg is’: ‘So hold me, Mom, in your long arms, in your automatic arms, your electronic arms, your petrochemical arms, your military arms.’

Greetings

Bedankt voor uw komst naar het Theatre of Voices! Kom met ons praten aan het einde van de voorstelling, als je wil, en neem onze kostbare krukjes niet mee!

Ictus & Contrechamps 

Ictus

Het Brusselse ensemble voor hedendaagse muziek Ictus werd in 1994 opgericht als vaste muzikale partner van dansgezelschap Rosas. Ictus heeft een variabele samenstelling van solisten gespecialiseerd in experimentele muziek, en werkt structureel samen met grotere ensembles als Brussels Philharmonic en Collegium Vocale Gent. Het ensemble verbindt steeds modernistische, experimentele en alternatieve muziek en staat daarbij bekend voor onconventionele concertvormen waarin muziek, theater en dans samenkomen. Daarbij werkte het al samen met choreografen als Anne Teresa De Keersmaeker, Wim Vandekeybus, Fumiyo Ikeda en Eleanor Bauer en met componisten als Toshio Hosokawa, Steve Reich en Gavin Bryars.

Contrechamps

Het Zwitserse ensemble Contrechamps is gespecialiseerd in de uitvoering en ontwikkeling van hedendaagse muziek en zet zich in om met die muziek een breed publiek te bereiken. Dit doet het o.a. door te zoeken naar nieuwe concertvormen, zoals installaties, interactieve concerten of radioconcerten en door tijdschriften en monografieën over individuele componisten of werken te publiceren. Contrechamps bracht al premières van verschillende gerenommeerde componisten, zoals György Kurtág, Heinz Holliger, Isabel Mundry en Rebecca Saunders. Het speelde al op vele internationale festivals, waaronder Festival d’automne à Paris, de Salzburger Festspiele, Lucerne Festival en de Biënnale van Venetië.

Nina Guo

Sopraan Nina Guo legt zich toe op hedendaagse muziek, improvisatie en interdisciplinaire projecten. Ze werkte samen met o.a. Ensemble Ascolta, Ensemble Modern en Decoder Ensemble en maakt deel uit van muziektheaterensemble Opera Lab Berlin. Daarnaast werkt Guo graag in duo’s: met Auguste Vickunaite (elektronica) vormt ze een improvisatieduo, met Edward Kass (contrabas) het Departure Duo voor hedendaags repertoire. Ook werkt ze samen met installatiekunstenares Leonie Brander, bijvoorbeeld voor de ‘installatieopera’ MOSSOPERA. In Guo’s werk nemen humor en radio een grote plaats in, bijvoorbeeld in haar radioprogramma The Entertainment, een muzikale comedy-variétéshow op Cashmere Radio.

Tarek Halaby

Tarek Halaby is een Palestijns-Amerikaanse danser, performer en choreograaf. Hij studeerde dans aan de Univerity of Iowa, begon zijn carrière in de New Yorkse dansscène en voltooide vervolgens zijn opleiding bij P.A.R.T.S. in Brussel. Halaby droeg bij aan verschillende dans-, theater-, televisie- en filmprojecten en werkte samen met o.a. choreografen Miguel Gutierrez, Martin Zimmerman en Anne Teresa De Keersmaeker en regisseur Manu Riche. In zijn eigen werk, waarmee hij op verschillende internationale tournees ging, combineert Halaby beweging met tekst en zang in voorstellingen waarin (artistieke) identiteit in relatie tot de politieke situatie vaak centraal staat. 

Robert Ashley 

De Amerikaanse componist Robert Ashley (1930-2014) is wereldwijd bekend voor zijn multidisciplinaire opera- en muziektheaterprojecten. In de jaren 1960 en 1970 was hij een van de meest invloedrijke figuren in experimentele muziekgroepen als de ONCE Group en Sonic Arts Union. Hij schreef muziek voor de dansgroepen van o.a. Merce Cunningham, Trisha Brown en Steve Paxton. Ashley is echter vooral bekend als pionier van de televisieopera, met als bekendste voorbeeld Perfect Lives (1984), bestaande uit zeven delen van een halfuur. De absurde, veelgelaagde verhaallijnen, de typisch Amerikaanse thema’s en het samenspel van muziek, beeld en gesproken woord maken zijn operastijl onvergelijkbaar. 

Jessie Cox

Jessie Cox is een Zwitserse componist en drummer die invloeden uit de hedendaagse klassieke muziek, experimentele jazz en klankkunst combineert. Geïnspireerd door het Afrofuturisme probeert hij in zijn werk, dat wordt omschreven als ‘muzikale sciencefiction’, steeds nieuwe klankwerelden te ontdekken. Als componist en drummer werkte hij samen met ensembles als Sun Ra Arkestra, Los Angeles Philharmonic, Ensemble Modern en JACK Quartet. Zijn werk werd uitgevoerd op verschillende internationale podia, waaronder het Lucerne Festival, MaerzMusik en Opera Omaha. Als componist kreeg Cox opdrachten en ondersteuning van o.a. Fromm Music Foundation, Ernst von Siemens Musikstiftung en New Music USA.

Jennifer Walshe

De Ierse componiste en zangeres Jennifer Walshe is een van de origineelste stemmen in de hedendaagse muziek. Haar composities worden wereldwijd uitgevoerd door orkesten en ensembles als het Arditti Quartet, Klangforum Wien, Nadar Ensemble, Ensemble Resonanz, BBC Scottish Symphony Orchestra en National Symphony Orchestra of Ireland. In haar werk speelt de stem vaak een centrale rol en zoekt ze zelf als uitvoerder nieuwe klankmogelijkheden in combinatie met andere instrumenten. Daarnaast werkt ze vaak met artificiële intelligentie, bijvoorbeeld in ULTRACHUNK (2018), dat een door AI gegenereerde versie van Walshe bevat. Momenteel doceert Walshe compositie aan de University of Oxford.

Bryn Harrison

Het werk van de Britse componist Bryn Harrison staat volledig in het teken van zijn fascinatie voor de tijd. Dit leidde tot enkele langdurige composities met herhalende en cyclische structuren die voor een unieke luisterervaring zorgen, zoals het ensemblewerk Surface Forms (repeating) (2009), waarvan de snelheid en densiteit de luisteraar dwingen om de tijd anders te beleven. In zijn recentere werk staat de relatie tussen muziek en geheugen centraal, bijvoorbeeld in zijn Pianokwintet (2017), waarin motieven langzaam verdwijnen en opnieuw opduiken. Harrisons composities werden o.a. uitgevoerd door Ensemble Recherche, Klangforum Wien, ELISION, London Sinfonietta en London Symphony Orchestra.

Sarah Nemtsov

De Duitse componiste Sarah Nemtsov studeerde hobo en compositie aan de Hochschule für Musik Hannover en specialiseerde zich als componiste aan de Universität der Künste Berlin bij Walter Zimmermann. Haar werkcatalogus omvat meer dan 150 composities, waaronder orkestwerken, opera’s, elektronische muziek en filmmuziek. In haar composities combineert Nemtsov diverse invloeden, van renaissance- en barokmuziek tot jazz en rock, en verbindt ze muziek vaak met andere kunstvormen. Haar werk werd uitgevoerd door o.a. hr-Sinfonieorchester, Basel Sinfonietta, Ensemble Musikfabrik, Ensemble Intercontemporain en het Arditti Quartet. Sinds 2022 doceert ze compositie aan de Universität Mozarteum Salzburg.

Tom Johnson

Tom Johnson is een Amerikaanse componist. Na zijn studies aan de Yale University trok hij naar New York om privélessen te volgen bij Morton Feldman. Terwijl hij in de jaren 1970 zijn eerste stappen zette als componist, was hij tevens actief als muziekcriticus voor The Village Voice. In die hoedanigheid was hij de eerste die de term ‘minimalist music’ hanteerde, die hij later ook op zijn eigen composities zou toepassen. Typisch aan zijn werk is de opbouw via logische en wiskundige processen die vaak expliciet worden uitgelegd door de gesproken of gezongen tekst. Zijn omvangrijke oeuvre omvat o.a. composities voor verschillende solo-instrumenten, kamermuziek en meerdere opera’s.

Laurie Anderson

Laurie Anderson is onder meer actief als componiste, performer, auteur, regisseur, en beeldend kunstenares en geldt als een van de meest vernieuwende Amerikaanse artiesten. Ze staat bekend om haar multimediale projecten, haar inventieve gebruik van technologie en experimentele instrumenten. Bij het grote publiek brak ze door met de single O Superman (1981), waarop nog zeven studioalbums volgden. Anderson presenteerde haar werk vrijwel overal ter wereld tijdens verschillende internationale tournees en ontving zowel voor haar films als voor haar albums talrijke nominaties en prijzen, waaronder verschillende carrièreprijzen en een Grammy voor Landfall (2018), een samenwerking met Kronos Quartet.