[laatste tickets] Dionysos Now!

Welkom op de 19e editie van Klarafestival! Het thema Crossroads - Come Together verbeeldt als geen ander het samenkomen van het publiek, de artiesten en hun inspirerende concerten. Een ontmoetingsplek waar de top van de internationale klassiek in dialoog gaat met uitdagende creaties en jong talent.  

Inspirator van deze editie is festivalartiest Claron McFadden. 'Ik sta op een kruispunt waar stijlen en generaties elkaar kruisen en ontmoeten en met elkaar botsen', vertelde ze ons in een interview. Die uitspraak is de kern van het programma. Geniet van Klarafestival als vrijplaats van hoop, meerstemmigheid en schoonheid in alle mogelijke verschijningsvormen. Als een plek waar het bekende nieuwe betekenis krijgt en waar nieuwe ervaringen je overrompelen.

Jan Raes, voorzitter

Joost Fonteyne, intendant

Chantal Pattyn, manager Klara

Velen zullen de Johannespassie onmiddellijk associëren met het gelijknamige meesterwerk dat Johann Sebastian Bach in 1724 schreef. Nochtans hebben vele andere componisten, zowel voor als na Bach, het lijdensverhaal van Jezus volgens de apostel Johannes verklankt. Uit vroegmiddeleeuwse manuscripten blijkt dat de Johannespassie al in de 9e eeuw na Christus gezongen werd tijdens de misviering op Goede Vrijdag. Een millennium later blijft deze tekst nog steeds componisten inspireren. Onder meer Arvo Pärt en Herbert Collum zetten hem op muziek. De Johannespassie die vanavond op het programma staat, dateert uit de jaren 1550. Lang woedde onder musicologen de discussie over de componist van dit werk, aangezien de overgeleverde bronnen uit de 16e eeuw het zowel aan Adriaan Willaert als aan Cipriano de Rore toeschrijven. Tegenwoordig lijkt er onder musicologen toch een groeiende consensus te zijn dat Willaert deze Johannespassie heeft gecomponeerd.

Adriaan Willaert werd naar alle waarschijnlijkheid rond het jaar 1490 geboren in Brugge. Zoals vaak het geval is bij componisten uit die tijd, is er tot op heden maar weinig zeker geweten over zijn muzikale opleiding. Voordat hij zich volledig aan de muziek wijdde, zou Willaert naar verluidt een rechtenstudie zijn begonnen aan de universiteit in Parijs. Na ongeveer tien jaar als zanger aan de hoven van Kardinaal Ippolito d’Este en Hertog Alfonso d’Este te hebben gewerkt, werd Willaert in 1527 benoemd tot kapelmeester aan de beroemde Basiliek van San Marco in Venetië. Als kapelmeester leidde hij het koor tijdens de religieuze vieringen die plaatsvonden in de basiliek. Hoogstwaarschijnlijk componeerde Willaert veel van zijn religieuze muziek specifiek voor de vieringen in San Marco. Willaert moet ook een fantastisch leraar zijn geweest. Veel van zijn studenten zijn later immers zelf uitgegroeid tot bekende componisten op het Italiaanse schiereiland. In 1562 overleed Willaert in Venetië na jaren van fysieke klachten en ziektes.

Willaert liet een aanzienlijke muzikale erfenis na waarin vele van de 16e-eeuwse religieuze en wereldlijke vocale genres terug te vinden zijn: Latijnse missen en motetten, Franse liederen en Italiaanse madrigalen. Hoewel Willaert zich als componist bijna uitsluitend wijdde aan vocale muziek, wordt hij ook beschouwd als een spilfiguur in de ontwikkeling van de 16e-eeuwse instrumentale muziek. In het algemeen kenmerkt Willaerts muziek zich door een serieuze en diepgaande toon. Dit muzikale karakter wordt deels gevormd door een voorkeur voor complexe polyfonie, waarbij elke stem een eigen melodische en ritmische identiteit krijgt. Toch componeerde hij ook vocale werken waarin hij afstand nam van deze complexe polyfonie ten gunste van homofonie. In dit geval hebben de afzonderlijke stemmen grotendeels hetzelfde ritme en bewegen ze synchroon. Zijn Johannespassie is hiervan een uitstekend voorbeeld.

De tekst van Willaerts Johannespassie is afkomstig uit het 18e en 19e hoofdstuk van het Evangelie volgens Johannes. Het verhaal start in de tuin waar Judas en een menigte aan Romeinse soldaten en woedende hogepriesters Jezus treffen en hem gevangennemen. Nadat de hogepriesters hem hebben verhoord, wordt Jezus voorgedragen aan Pontius Pilatus, de Romeinse bestuurder van de joodse provincie, die als enige het gezag heeft om Jezus ter dood te veroordelen. Hoewel Pilatus geen schuld ziet in Jezus, vragen de Joden om de vrijlating van de crimineel Barabbas en eisen ze de kruisiging van Jezus. Willaerts Johannespassie eindigt met het beeld van het kruis waaraan het levenloze lichaam van Jezus hangt. Het verliest bloed en water uit de wonde toegebracht door een Romeinse lans.

Voor de muzikale vertolking van dit verhaal gebruikt Willaert een a capella ensemble bestaande uit een sopraan, twee alten, twee tenoren en een bas. Om de dramatiek van het verhaal een muzikaal equivalent te bieden, associeert Willaert de verschillende personages uit het verhaal met specifieke stemcombinaties. De bas en tenor nemen de rol van Jezus op zich, terwijl sopraan en alt onder andere de rollen van Pontius Pilatus en de apostel Petrus vervullen. Het volledige ensemble vertolkt de rol van verschillende groepen mensen. De meest voorkomende combinatie is het vierstemmige koor, bestaande uit sopraan, alt, tenor en bas, dat de vertelstem aanneemt.  

Zoals eerder vermeld, kiest Willaert in zijn Johannespassie voornamelijk voor een homofoon muzikaal weefsel. De zeldzame momenten waarop hij schrijft in een complexere polyfone stijl, zijn nauw verbonden met de opbouw en de inhoud van de tekst. Willaert kondigt namelijk vaak het einde van een zin of een tekstgedeelte aan door middel van korte polyfone passages. Met deze techniek maakt Willaert als het ware een muzikale imitatie van de gesproken taal, waarbij de intonatie de zinsstructuur duidelijk maakt voor het gehoor. Het contrast tussen homofone en polyfone passages kan ook een expressief doeleinde hebben. Willaerts wervelende polyfonie op het woord crucifige, dat de menigte uitroept wanneer ze Jezus aan het kruis willen hangen, vormt hiervan een tekenend voorbeeld. Het weerspiegelt op erg pertinente wijze de bloeddorstige woede van de menigte.

Willaerts complexe polyfonie komt daarnaast volledig tot uiting in zijn Pater Noster. Hoewel dit werk oorspronkelijk voor een zesstemmig vocaal ensemble werd gecomponeerd, presenteert de klaveciniste Catalina Vicens een instrumentale soloversie, gearrangeerd door de Spaanse 16e-eeuwse componist Enríquez de Valderrábano (ca. 1500 - ca.1557).

De invloed van de 16e eeuw is ook aanwezig in het oeuvre van de 20e-eeuwse Hongaarse componist György Ligeti (1923-2006). In zijn werk voor klavecimbel, Hungarian Rock uit 1978, maakt de componist gebruik van een chaconne, een baspatroon dat zich voortdurend herhaalt. De chaconne was een populaire dans tijdens de 16e en 17e eeuw, maar werd ook beschouwd als immoreel. Rockmuziek was bovendien verboden in Hongarije vanaf de jaren 1960. Misschien is Ligeti’s Hungarian Rock een symbool van protest tegen het verbod op bepaalde kunstvormen?

Ligeti’s Continuum uit 1968, ten slotte, is een muzikale  trompe-l'oeil. In dit werk illustreert de componist hoe extreme snelheid en voortdurende beweging onder bepaalde omstandigheden waargenomen kunnen worden als stilstand. Met Vicens vindt Ligeti’s virtuoze muzikale illusie een gedroomde uitvoerder.

Lothar Peirsman

Dionysos Now!

Het vocale ensemble Dionysos Now! werd in 2020 opgericht door tenor en artistiek directeur Tore Tom Denys. Dit flexibele ensemble bestaat uit een kern van zes zangers met ervaring aan de internationale wereldtop van de polyfonie, maar werkt ook structureel samen met andere vocale en instrumentale ensembles, zoals recent met Spectra Ensemble voor het muziektheaterproject THOU! Dionysos Now! focust voornamelijk op het werk van de 16e-eeuwse componist Adriaan Willaert, een van de meest gewaardeerde componisten van zijn tijd, die vandaag minder bekend is. Via uitvoeringen en opnames probeert het ensemble zijn muziek opnieuw onder de aandacht te brengen bij een breder publiek.

Catalina Vicens

Catalina Vicens wordt internationaal gewaardeerd als onderzoeker en speler van historische klavierinstrumenten. Ze studeerde moderne piano, klavecimbel, middeleeuwse klavieren en hedendaagse muziekuitvoering aan verschillende conservatoria in Chili, de VS en Europa. Sinds 2021 is ze directeur en curator van de Collectie Tagliavini in Bologna, een van de grootste verzamelingen van historische klavierinstrumenten in Europa. In 2013 richtte Vicens het ensemble Servir Antico op, dat de intellectuele en muzikale erfenis van de renaissance met een hedendaags publiek wil delen. Ze was gastdocent klavecimbel en onderzoeker aan tal van conservatoria, waaronder het Koninklijk Conservatorium Brussel.