Nowruz

Welkom op het 20e Klarafestival! 

Onder de noemer We Are Now brengt deze bijzondere verjaardagseditie een ode aan het hier en nu. Niemand stapt de magie van het moment zo onvervaard binnen als festivalartiest Patricia Kopatchinskaja. Waar en wat ze ook speelt, deze Moldavische violiste en componiste laat de vlam in de pan slaan. Elk concert is voor haar een nieuw begin, een vol ogenblik waarin alles nog kan gebeuren. Klarafestival 2025 schetst een veelgelaagd portret van Patricia Kopatchinskaja als violiste, componiste en inspirator. 

Ter ere van onze 20e verjaardag lanceren we een nieuwe traditie: één dag lang wordt de Kunstberg omgetoverd tot Muziekberg/Mont des Musiques. Naast concerten en voorstellingen op verschillende locaties houden we een nieuw ensemble boven de doopvont. Sound of Brussels Orchestra gaat op zoek naar de uitzonderlijke klank van Brussel. 

We leven in uitdagende tijden. Ook daar staan enkele festivalprojecten bij stil. Tegelijkertijd bewijzen ze hoeveel hoop er tussen de noten van een Stabat Mater of een Dies Irae kan schuilen. Hoe muziek ons kan beroeren en inspireren. Voor Patricia Kopatchinskaja is muziek geen abstracte materie: ‘Muziek is er om iets mee te doen. Ook wanneer ze geen concrete boodschap of functie heeft, appelleert ze aan ons. Ze wil gehoord worden. Ik geloof niet in absolute muziek. Niet écht.’

Laat het feest losbarsten! 

Joost Fonteyne, intendant

Jan Raes, voorzitter

Chantal Pattyn, nethoofd Klara

Een nieuwe dag, een nieuw begin

Aan het begin van de lente vieren veel mensen ook het begin van een nieuw jaar. In landen zoals Iran en Afghanistan begint, volgens de officiële kalender, het nieuwe jaar rond 21 maart. Op dat moment wordt Nowruz gevierd, wat letterlijk ‘een nieuwe dag’ betekent. Deze eeuwenoude traditie is intussen over de hele wereld verspreid, van de Balkan tot Centraal-Azië, van het Midden-Oosten tot aan de oevers van de Zwarte Zee, en zelfs tot in Bozar. Tijdens de feesteditie van Klarafestival 2025 wordt dit jaarlijkse hoogtepunt gevierd met vier ensembles en solisten die een eigen stem geven aan hun cultuur.

De oorsprong van Nowruz

Nowruz is ontstaan in het vroegere Perzische Rijk, het huidige Iran. De eerste verwijzingen dateren al van de zesde eeuw voor onze jaartelling, maar vermoedelijk is de traditie nog veel ouder. Nowruz wordt vaak gelinkt aan het Zoroastrisme. Dat is de belangrijkste religie in het Perzische rijk voor de komst van de islam in de zevende eeuw. Ook tijdens het islamitisch bewind blijft de traditie voortbestaan. Bovendien wordt Nowruz gevierd door mensen met uiteenlopende levensbeschouwingen.

Nowruz heeft enkele typische gebruiken en rituelen. Wie Nowruz viert, maakt voor het begin van het feest het huis schoon en koopt nieuwe kleren. Er worden ook groene scheuten of Sabzeh gekweekt. Deze scheuten zijn een van de zeven elementen op de Haft Sin tafel. Dit is een mooi opgemaakte tafel met verschillende voorwerpen die symbool staan voor een nieuwe start. Op de laatste woensdag voor Nowruz worden er kampvuurtjes gemaakt. Als een soort zuiveringsritueel, springen de aanwezigen over het vuur. Door dit vuur krijgen ze een rode huid. Dit staat symbool voor een goede gezondheid. Op het exacte moment dat de winter overgaat in de lente, is het tijd voor gelukwensen. De dagen erna brengt iedereen door bij familie en vrienden. Kinderen krijgen lekkernijen en geschenken, vaak geld.

Nowruz duurt dertien dagen. Op de dertiende dag, Sizdah bedar, trekt iedereen de natuur in voor een picknick. Terwijl er een wens gedaan wordt, worden de Sabzeh in stromend water gegooid. De groene scheuten, symbolen van de natuur, worden zo teruggegeven aan de natuur.

Een universele boodschap

Of we dit nu vieren met speciale rituelen of niet, de overgang van de winter naar de lente is een bijzonder moment. Dag en nacht zijn even lang. Heel even zijn donker en licht perfect in evenwicht. Erna worden de dagen langer en overwint het licht de duisternis. De zon keert terug en de natuur komt opnieuw tot leven. Alles bloeit en wordt weer groen. Dit symbolische moment van een nieuw begin wordt met Nowruz gevierd. Nowruz draagt een universele boodschap uit van vrede, harmonie en respect voor de natuur. Het is geen religieus feest. Iedereen kan het vieren. Daarom is Nowruz bij uitstek een feest van eenheid en verbintenis. Net zoals dag en nacht aan elkaar gelijk zijn, zijn ook alle mensen gelijk.

Tekst: Huis van Alijn (huisvanalijn.be)

Stersolist uit Iran

De Iraanse multi-instrumentalist Milâd Mohammadi tart elke vorm van hokjesdenken. Vanuit zijn expertise in de Perzische klassieke muziek en zijn meesterschap op de tar (een Perzische luit) gaat hij steeds in dialoog met andere muziektradities, zoals Indiase en Arabische muziek. Die open houding klinkt door in zijn improvisaties, die hij verweeft met de mystieke poëzie van de Perzische dichter Rumi. Op het kruispunt van stijlen zoekt Mohammadi onvermoeibaar naar nieuwe vormen van muzikale expressie. Hij werkte samen met de grootste Iraanse muzikanten, onder wie Hoshyar Khayyam op het bekroonde album Music for Tar and Piano, zangers Alireza Ghorbani en Homayoun Shajarian.

Het epische lied uit Kazachstan

In het hart van een immense regio die wordt gedomineerd door steppe duikt een instrument op dat de nomadische manier van leven en het oneindige landschap nauwkeurig belichaamt: de dombra. Deze luit met lange hals en twee snaren siert niet enkel elk Kazachs huis, maar was eeuwenlang de compagnon de route van een bijzondere figuur uit vervlogen tijden: de zhyrau. In zijn liederen combineert deze heldendichter epische verhalen, filosofie en morele vraagstukken. Naast de dombra is zijn keelzang een van zijn grootste troeven. Het repertoire bestaat uit korte fragmenten van klassieke Arabische en Perzische teksten of originele composities.

Ulzhan Baïbusynova, uit het zuiden van Kazachstan, is een van de meest vooraanstaande zhyrau-spelers van dit moment. Ze volgde les bij Chamchat Tulepova, een van de eerste vrouwen die deze kunst, traditioneel voorbehouden aan mannen, beoefende. Bij gebrek aan broers nam Chamchat de traditie van haar vader over en gaf die door aan haar leerlingen, waarmee ze de weg vrijmaakte voor een nieuwe school voor vrouwenzang. Nu ze zelf een meester is, zingt Baïbusynova zowel klassieke zhyrau-werken als haar eigen composities.

Eén met de natuur in Kirgizië

Kirgizië, een bergachtig land tussen Kazachstan en China, heeft een rijk repertoire met zowel gezongen, voorgedragen als instrumentale muziek. De traditionele melodieën, bekend als kuï, worden geassocieerd met het leven in de bergen; samenleven met een kudde, langs koele rivieren en op het ritme van de dag. Het favoriete instrument van de Kirgiezen is de komuz, opnieuw een luit met lange hals. Volgens een legende was het de vermaarde jager Kambar die het instrument als eerste maakte. Kambar kende alle geluiden van de dieren en vogels uit zijn hoofd, maar op een dag hoorde hij stomverbaasd een onbekend lied. De bron van dit nieuwe geluid was een ten prooi gevallen wild schaap. De wind blies door de opgedroogde ingewanden van het dode dier. Die ingewanden herwerkte Kambar tot drie snaren en hierop componeerde hij de eerste kuï.

De twee jonge broers Èleman en Aïbek Kanybekov belichamen de nieuwe komuz-generatie. Hun moeder voedde hun roeping als muzikant en liet hen kennismaken met traditionele muziek. Op een kleine muziekschool erkende hun leraar hun talent en werkten ze bijzonder hard om naar het Nationale Conservatorium te gaan. Daar volgden ze de erfenis van oud-directeur Nurak Abdrahmanov, die de kunst van de kuï vernieuwde met zijn sprankelende composities. Muziek begeleidt alle belangrijke momenten in het leven en natuurlijk ook de feesten, de Toy. De twee broers staan bekend om het opluisteren van deze Toy, waarbij ze acrobatische kunsten vertonen met hun komuz en ze de gasten verblijden met hun zang. 

Een eeuwenoud festival uit Oezbekistan

Sinds de 17e eeuw was het hof van Bukhara – in het huidige Oezbekistan –  een broeinest van culturen, met muziek als universele taal. Zo klonk er tijdens de festiviteiten (Toy) aldaar de Perzische muziek mavrigi. In de internationale smeltkroes van Bukhara evolueerde dit tot een cyclus van korte liederen, vaak vergezeld door dansen. De cyclus begint met een contemplatief stuk genaamd Shahd, dat een gedicht combineert met vocale improvisaties. De cyclus is gebaseerd op een crescendo van lyrische liederen over thema's die verband houden met de liefde, met als hoogtepunt een ‘Allegro vivace’. De essentie van deze muziek is het belichamen van de triomf van spiritualiteit, een harmonie tussen individuen en het universum. 

Het ensemble Buhorcha bestaat uit Omid Temirov en Tuymorad Kodirov – erkende meesters op de tanbur en dotar (luiten met een lange hals), die instrumentale en vocale virtuositeit combineren – en Rostamjan Tagaykulov, een van de meest flamboyante spelers van de doyra (grote trom) van dit moment. Alle drie groeiden ze op in muzikale families voordat ze gingen studeren aan het Muxtar Ashrafi Conservatorium in Bukhara. Doordrenkt van een traditie die van vader op zoon werd doorgegeven, bestendigen ze de muziek waaraan ze hun leven hebben gewijd. Bij Oezbeekse Toy-feesten begeleidt de dans de muziek, wat een complexe en expressieve traditie onthult. Danseres Zamira Aminova behoudt de voorouderlijke Bukhara-stijl die wordt gekenmerkt door krachtige, snelle bewegingen en de rijkdom van haar flitsen, rotaties en posities. De mavrigi-cyclus is gebaseerd op wisselende ritmes, waarbij de dans centraal staat. Elke dans begint met de armen, waarbij de volgorde van de bewegingen verandert afhankelijk van het soort dans en de plaats waar deze wordt uitgevoerd. Twee soorten zijn bijzonder bekend: zamin bozi (dans van de aarde), waarbij de danseres alle bewegingen op haar knieën uitvoert om haar vingers de grond te laten raken; en larzon (zwaaien met de handpalmen), uitgevoerd op blote voeten en waarbij alle lichaamsdelen bewegen als de vlammen van een gloeiend vuur. 

De feesttafel is gedekt. Je hoeft enkel nog maar een plaatsje te kiezen.

Guillaume De Grieve