Supernova: Satellite

Welkom op het 20e Klarafestival! 

Onder de noemer We Are Now brengt deze bijzondere verjaardagseditie een ode aan het hier en nu. Niemand stapt de magie van het moment zo onvervaard binnen als festivalartiest Patricia Kopatchinskaja. Waar en wat ze ook speelt, deze Moldavische violiste en componiste laat de vlam in de pan slaan. Elk concert is voor haar een nieuw begin, een vol ogenblik waarin alles nog kan gebeuren. Klarafestival 2025 schetst een veelgelaagd portret van Patricia Kopatchinskaja als violiste, componiste en inspirator. 

Ter ere van onze 20e verjaardag lanceren we een nieuwe traditie: één dag lang wordt de Kunstberg omgetoverd tot Muziekberg/Mont des Musiques. Naast concerten en voorstellingen op verschillende locaties houden we een nieuw ensemble boven de doopvont. Sound of Brussels Orchestra gaat op zoek naar de uitzonderlijke klank van Brussel. 

We leven in uitdagende tijden. Ook daar staan enkele festivalprojecten bij stil. Tegelijkertijd bewijzen ze hoeveel hoop er tussen de noten van een Stabat Mater of een Dies Irae kan schuilen. Hoe muziek ons kan beroeren en inspireren. Voor Patricia Kopatchinskaja is muziek geen abstracte materie: ‘Muziek is er om iets mee te doen. Ook wanneer ze geen concrete boodschap of functie heeft, appelleert ze aan ons. Ze wil gehoord worden. Ik geloof niet in absolute muziek. Niet écht.’

Laat het feest losbarsten! 

Joost Fonteyne, intendant

Jan Raes, voorzitter

Chantal Pattyn, nethoofd Klara

Hoe te spreken wanneer je het zwijgen wordt opgelegd? Welke woorden blijven over wanneer je verhaal wordt uitgewist? Voor hun programma Speak: Art and Freedom selecteerden de musici van Satellite 20e-eeuwse strijktrio’s geschreven door componisten die leefden in onderdrukking. ‘Op verschillende momenten in de geschiedenis mochten mensen niet spreken, en was kunst de enige uitweg’, vertellen Lia Manchón Martínez, Coline Meulemans en Marc Martín Nogueroles daarover. ‘Muziek is een manier om je uit te drukken en zonder woorden je stem te laten horen.’

Door componisten in de schijnwerpers te plaatsen die moesten strijden voor hun plaats – in de wereld en in het collectief geheugen – opent Satellite haar muzikale horizon. Componisten als Emmy Frensel Wegener, Sofia Goebaidoelina en Gideon Klein zijn niet bij iedereen even bekend, maar onthullen iets dat volgens het ensemble tot de essentie van muziek hoort: politiek. ‘De keuze van een programma is nooit neutraal maar altijd van nature politiek’, vindt Satellite. Omdat je je steeds laat leiden door wat voorhanden is, is die keuze politiek. Immers: wat voorhanden is – welke werken de moeite waard zijn te bewaren, welke muziek als meesterwerk wordt beschouwd – is vaak gebaseerd op vastgeroeste vooroordelen. 

Tegelijkertijd is ook de muziek van Frensel Wegener, Goebaidoelina en Klein fundamenteel getekend door de repressieve politieke context waarin ze leefden. Al betekent dat niet dat hun werk doordrongen is van tristesse, vindt Satellite, die er ook hoop en licht in ontwaart. Zo is Emmy Frensel Wegeners Suite voor viool, altviool en cello tegelijkertijd romantisch en expressief. Die balans maakt haar werk vernieuwend, hoewel het vandaag amper wordt uitgevoerd. ‘Al te vaak verdwijnen vrouwen die in hun eigen tijd bekend waren tussen de pagina’s van de geschiedenis’, vertelt Satellite daarover. ‘Zo wordt de herinnering aan de halve mensheid systematisch uitgewist.’ 

Ook Nobelprijswinnaar Boris Pasternak moest vechten om zijn stem. Vanwege zijn kritiek op het Sovjet-regime werd de Russische schrijver van onder meer Dokter Zjivago opgejaagd door de Communistische Partij. Als eerbetoon aan zijn moed om zijn stem te laten horen, schreef de Russische Sofia Goebaidoelina haar Trio voor viool, altviool en cello. In dit trio ‘kan je geen verhaal of personages ontwaren, maar slechts lijnen en vormen’, vertelt Satellite, en dat was ook Goebaidoelina’s ambitie. Ze beschouwde elke noot als een symbool – voor het leven, voor de dood – en wilde via contrasterende, dissonante klanken de harde realiteit overstijgen.

Ondanks de talloze struikelblokken op hun pad, slaagden componisten als Goebaidoelina erin het complexe landschap van onze menselijke emoties uit te drukken, vindt Satellite. Dat talent herkennen ze ook in Gideon Klein, een Joodse componist van Tsjecho-Slowaakse afkomst, die zijn belangrijkste werk in het concentratiekamp van Terezín schreef. Met zijn Trio voor viool, altviool en cello neemt hij afstand van de hedendaagse, atonale muziek die zich op dat moment in Duitsland en Oostenrijk ontwikkelt, en kiest hij voor lichte, ritmische en zelfs dansbare muziek. Voor het tweede deel baseerde hij zich op een volksliedje over een vogel die naar een toren vliegt, op zoek naar de vrijheid die ook Klein verlangde.

Wat er in Klein omging toen hij enkele dagen voor zijn deportatie naar Auschwitz dit trio schreef, weten we niet. Daarom kiest Satellite niet voor inleving maar voor afstand en respect. ‘We willen niet ontrouw zijn door ons in te beelden wat de componisten uit dit programma voelden. Wij kennen hun toekomst, maar zij enkel hun verleden.’

Hanne Schelstraete

Satellite, een ensemble met een veranderlijke vorm, vertrekt steeds van een intrigerend centraal idee, om het daarna te verbinden met muziek die dit thema tot leven brengt. In 2024 verdiepen Lia Manchón Martínez, Coline Meulemans en Marc Martín Nogueroles zich in zelden uitgevoerde strijktrio’s van componisten die hebben geleden onder totalitaire en destructieve systemen. Eerder dan door hun moeilijke situatie laat Satellite zich inspireren door de unieke manier waarop deze componisten een universum scheppen vol licht en energie. De komende jaren duikt het ensemble in het werk van Johannes Brahms, naast enkele lopende samenwerkingen met verschillende Belgische artiesten.